T. từng là trưởng phòng kinh doanh của một chi nhánh phân phối thiết bị gia dụng lớn trên đường Điện Biên Phủ. Hai năm trước, khi công ty mẹ cắt giảm nhân sự diện rộng để tinh gọn bộ máy, T. rơi vào danh sách những nhân sự lớn tuổi nhận lương cao bị thanh lọc. Nhận khoản trợ cấp thôi việc hơn một trăm triệu, mang theo sự bẽ bàng và nỗi sợ bị xã hội bỏ lại phía sau, T. gom toàn bộ số tiền tiết kiệm của hai vợ chồng, vay mượn thêm người quen để lao vào mở quán đồ ăn uống theo trào lưu sốt dẻo trên mạng tại một góc phố sầm uất ở quận Hải Châu.

Kết quả sau mười tháng chỉ còn lại sự bầm dập: trào lưu hạ nhiệt, khách vắng hoe, trong khi tiền thuê mặt bằng hai mươi lăm triệu một tháng như chiếc máy ngốn tiền không ngừng nghỉ. T. phải thanh lý lỗ toàn bộ máy móc, gánh trên vai khoản nợ hơn hai trăm triệu.

Chiều nay, T. ngồi trước mặt tôi, hai bàn tay đan chặt vào nhau đặt trên bàn trà, những ngón tay gầy guộc run rẩy. T. ngước nhìn tôi, đôi mắt trũng sâu vì nhiều đêm mất ngủ: "Anh ơi, ở cái tuổi ba mươi bảy này, con cái đang tuổi ăn học, cha mẹ ở quê thì bắt đầu đau ốm triền miên. Giờ đi rải hồ sơ xin việc thì đâu đâu người ta cũng chỉ tuyển người dưới ba mươi tuổi. Em chỉ còn ít vốn sót lại của bên ngoại cho mượn, em muốn làm lại từ đầu nhưng em sợ quá anh à. Nếu lần này ngã một lần nữa, chắc em kéo cả gia đình xuống vực thẳm."

Tôi rót cho T. một chén trà sen nóng, đẩy đĩa gừng ngào đường sang phía em: "Uống ngụm trà cho ấm bụng đi em. Ngã một lần để biết mình từng nông nổi thế nào cũng tốt. Nhưng sau tuổi ba mươi lăm, nếu còn muốn ra làm ăn, nhất định em phải đổi luật chơi: tuyệt đối không được đánh cược vào những thứ sớm nở tối tàn, mà phải chọn một mô hình kinh doanh có thể nuôi sống mình cả đời."

1. Sự thật tàn nhẫn: Tuổi ba mươi lăm không còn quyền được ngã ngây thơ

Nhiều người bước qua tuổi ba mươi lăm vẫn mang tư duy làm ăn của tuổi đôi mươi: thích những mô hình bóng bẩy, hào nhoáng, thích danh xưng ông chủ, thích lao vào những cơn sốt thị trường chớp nhoáng với hy vọng làm giàu nhanh.

Nhưng cuộc đời ở tuổi ba mươi lăm rất nghiệt ngã.

Ở tuổi hai mươi, em trắng tay thì cùng lắm là xách ba lô về quê ăn cơm mẹ nấu, làm lại từ đầu. Em có thể thức trắng ba đêm liền không mỏi, sức dài vai rộng và quan trọng nhất là phía sau lưng em chưa có ai phải nương tựa vào em. Nhưng sau tuổi ba mươi lăm, trên vai người đàn ông là tiền học phí của con, tiền thuốc men viện phí của cha mẹ già, tiền điện nước sinh hoạt mỗi tháng và chiếc chìa khóa căn nhà đang trả góp.

Mỗi đồng vốn em bỏ ra ở tuổi này không đơn thuần là con số trong tài khoản, mà là máu, mồ hôi và sự an toàn của cả một gia đình. Sau tuổi ba mươi lăm, em không còn đường lùi để làm lại nhiều lần. Một cú ngã ở tuổi này không chỉ làm gãy một sự nghiệp, mà nó có thể bẻ gãy luôn hạnh phúc gia đình và sự tự trọng của một người đàn ông.

Chính vì vậy, sai lầm chí mạng nhất của người khởi nghiệp trung niên là đem vốn liếng tích cóp cả đời đi chạy theo trào lưu (Trend-chasing). Cứ thấy mạng xã hội rộ lên món gì là lao vào mở tiệm, hết trà chanh giã tay, bánh đồng xu đến quán cà phê phong cách này nọ. Để rồi cứ mỗi lần một trào lưu thoái trào, em lại vứt bỏ toàn bộ kinh nghiệm tích lũy, vứt bỏ tệp khách hàng cũ, đập đi xây lại từ con số không. Khi đó, thứ tài sản lớn nhất của em là tuổi đời và sự chín chắn bỗng chốc biến thành điểm yếu chết người trước những đứa trẻ đôi mươi nhanh nhạy hơn, liều lĩnh hơn và không có gánh nặng gia đình.

2. Bốn trụ cột sống còn của một mô hình kinh doanh làm cả đời

T. chăm chú nghe, chén trà trên tay em khẽ lay động: "Vậy một mô hình có thể làm cả đời thực chất là như thế nào hả anh? Làm sao để mình không bị đào thải khi ngày càng già đi?"

Tôi chỉ tay vào những kệ ống nước, van đồng, cờ lê và thiết bị điện dân dụng xếp ngay ngắn trong tiệm của mình, rồi chia sẻ với T. bốn trụ cột mà tôi đã đúc rút sau hơn mười năm bôn ba:

Trụ cột thứ nhất: Càng làm lâu, giá trị tích lũy càng dày

Một mô hình kinh doanh làm cả đời phải là mô hình mà tuổi tác và thời gian trở thành lợi thế cạnh tranh của em, chứ không phải là gánh nặng.

Hãy nhìn những người thợ cơ khí lành nghề, người thợ sửa chữa điện nước, người làm nghề y dược, người làm tư vấn kỹ thuật chuyên sâu hay người bán phụ tùng máy móc lâu năm. Khách hàng tìm đến họ không phải vì quán của họ có góc chụp ảnh đẹp, mà vì mái tóc hoa râm, vì đôi bàn tay sạm màu dầu mỡ và ánh mắt sắc lẹm chỉ cần nghe tiếng động cơ là biết xe hỏng ở đâu. Người ta tin cậy sự cẩn trọng, chữ tín và sự từng trải của người trung niên hơn là những kẻ non nớt nói lời hoa mỹ.

Mỗi năm trôi qua, tay nghề của em cứng hơn một bậc, danh tiếng của em lan xa thêm một khu phố, tệp khách hàng quen thuộc dày thêm một lớp. Đó là mô hình có tính tích lũy lãi kép về uy tín và chuyên môn, thứ mà một người trẻ tuổi nhiều tiền cũng không thể đốt cháy giai đoạn để có được trong một sớm một chiều.

Trụ cột thứ hai: Phục vụ những nhu cầu bất biến và tuần hoàn của phố thị

Kinh tế có lúc thịnh vượng, có lúc suy thoái ngặt nghèo. Khi túi tiền eo hẹp, người ta có thể cắt giảm những bữa ăn nhà hàng sang trọng, không mua sắm quần áo đắt tiền, không đi du lịch xa xỉ. Nhưng không một ai có thể sống mà không cần ăn cơm, không ai có thể chịu đựng một đường ống nước bị vỡ lênh láng trong nhà, một chiếc cầu dao điện bị chập cháy giữa đêm hè, hay một chiếc xe máy đi làm bị thủng xăm giữa đường.

Mô hình làm cả đời phải bám rễ vào những nhu cầu sinh tồn căn bản và lặp đi lặp lại của đời sống xã hội: sửa chữa, bảo dưỡng, thay thế linh kiện, phân phối hàng thiết yếu, chăm sóc sức khỏe thường nhật. Đó là những dòng chảy ngầm của phố thị, âm thầm nhưng không bao giờ cạn kiệt. Chừng nào con người còn sinh sống trong những ngôi nhà, còn đi lại trên những con đường, thì công việc của em vẫn luôn có đất dụng võ.

Trụ cột thứ ba: Chi phí cố định ở mức sàn để sống sót qua mùa đông

Bài học đau đớn nhất của T. từ quán ăn trước đây chính là chi phí cố định quá cao. Khi mở mắt ra mỗi sáng, chưa bán được đồng nào mà tiền nhà, tiền nhân viên, tiền điện máy lạnh đã ngốn mất cả triệu bạc, thì tâm lý của em sẽ luôn trong tình trạng hoảng loạn và dễ đưa ra những quyết định sai lầm.

Muốn làm ăn cả đời, chi phí cố định phải được ghì chặt xuống mức thấp nhất có thể. Không thuê mặt bằng hoành tráng mặt phố để lấy oai. Khởi sự từ chính một góc nhỏ trong nhà, một gian xưởng khiêm tốn trong hẻm, hoặc kinh doanh lưu động bằng chính chiếc xe máy và hộp đồ nghề của mình. Tự mình làm thợ chính, người nhà phụ giúp, lấy công làm lãi, lấy sự tận tụy bù đắp cho quy mô. Khi chi phí cố định gần như bằng không, em có thể bình thản bước qua những tháng ngày thị trường đóng băng mà không lo bị nghẹt thở vì nợ nần.

Trụ cột thứ tư: Không trao quyền sinh sát cho thuật toán của bên thứ ba

Đừng bao giờ xây dựng toàn bộ cơ nghiệp của mình trên mảnh đất của người khác. Nếu công việc kinh doanh của em phụ thuộc hoàn toàn vào một thuật toán mạng xã hội, một nền tảng thương mại điện tử hay sự ban phát của một đối tác độc quyền, thì em không phải là người làm chủ, em chỉ là một người làm thuê không có bảo hiểm xã hội.

Một mô hình làm cả đời phải do chính em sở hữu tệp khách hàng của mình: qua cuốn sổ tay ghi chép số điện thoại, qua nhóm cộng đồng cư dân quanh khu vực sinh sống, qua sự gắn kết trực tiếp giữa người với người. Thuật toán có thể thay đổi sau một đêm, nền tảng có thể tăng phí cắt cổ, nhưng sự tin tưởng của bà con trong xóm và mối quan hệ thâm tình với bạn hàng đời thực thì không một phần mềm nào có thể tước đoạt được.

3. Lối rẽ thực tế: Bắt đầu từ những việc nhỏ nhưng chắc chắn

T. ngồi trầm ngâm, ngón tay mân mê vết sẹo nhỏ trên mu bàn tay, giọng em chùng xuống nhưng ánh mắt đã bớt đi vẻ hoang mang: "Nghe anh nói em mới thấy mình dại dột quá. Mười mấy năm làm kinh doanh điện máy, em thuộc từng cấu tạo của chiếc máy giặt, am hiểu từng bo mạch điều hòa và quen biết biết bao anh em thợ lành nghề khắp Đà Nẵng. Thế mà lúc bị sa thải, vì sĩ diện muốn làm ông chủ lớn, em lại vứt hết kinh nghiệm đó đi để bán trà chanh bánh ngọt, một lĩnh vực mà em chẳng hiểu gì ngoài việc nhìn thấy người ta đông khách."

Tôi vỗ mạnh vào vai T., cười xòa: "Nhận ra được chỗ dại là đã bắt đầu khôn ra rồi đó em. Vốn liếng lớn nhất của em không phải là mấy trăm triệu bạc, mà là mười mấy năm hiểu biết sâu sắc về thiết bị điện gia dụng và mạng lưới quan hệ với thợ thuyền. Tại sao em không bắt đầu lại từ chính mảnh đất đó?"

Tôi gợi ý cho T. một hướng đi thực tế: Thay vì mở cửa hàng to, T. dùng số vốn ít ỏi còn lại để lập một đội dịch vụ kỹ thuật nhỏ chuyên bảo dưỡng, sửa chữa và cung ứng phụ tùng thay thế cho máy giặt, điều hòa, tủ lạnh tại các khu đô thị mới ở quận Cẩm Lệ và Liên Chiểu. Nơi đó hàng ngàn hộ gia đình trẻ mới chuyển về sinh sống, nhu cầu lắp đặt, vệ sinh máy lạnh định kỳ và sửa chữa điện máy cực kỳ lớn, nhưng lại thiếu những người làm nghề có tâm, đúng hẹn và minh bạch về giá cả.

T. tự mình đi nhận việc, trực tiếp kiểm tra và điều phối các thợ quen uy tín làm cùng. Khi đến nhà khách, thay vì vẽ vời thêm bệnh để kiếm chác như những kẻ khôn lỏi, T. hướng dẫn khách cách sử dụng thiết bị sao cho tiết kiệm điện, cái gì sửa được thì sửa giúp miễn phí, phụ tùng nào hỏng thì thay đồ chính hãng có bảo hành rõ ràng bằng giấy tờ.

Tôi bảo T.: "Em làm việc với sự tận tâm của một người đàn ông có gia đình, nói năng đĩnh đạc, đến đúng giờ, báo giá trước khi làm và dọn dẹp sạch sẽ sau khi sửa xong. Người dân phố thị này tinh lắm em à, họ chỉ cần gặp một người thợ tử tế, thật thà một lần là họ sẽ lưu số điện thoại cả đời, rồi họ giới thiệu cho cả tòa chung cư, cả dãy phố cùng dùng."

Trồng một cây sồi cắm rễ sâu vào lòng đất, đừng mãi đuổi theo những luống bèo dạt trên mặt nước

Một năm sau buổi chiều mưa ấy, T. ghé lại tiệm tôi lấy một lô tụ điện và gas lạnh. Không còn bộ dạng ủ rũ, mắt thâm quầng của kẻ thất trận năm nào, T. xuất hiện với bộ quần áo thợ gọn gàng, làn da rám nắng khỏe khoắn và nụ cười rạng rỡ, tự tin.

T. kể, dịch vụ bảo dưỡng điện lạnh của em giờ đã có lượng khách quen ổn định đến mức làm không hết việc. Khách hàng này truyền tai khách hàng kia, em đã có thêm hai cậu thợ trẻ phụ việc. Thu nhập mỗi tháng tuy không làm giàu chớp nhoáng như những lời đồn thổi trên mạng, nhưng nó đều đặn, chắc chắn và đủ để em nuôi hai con ăn học đàng hoàng, trả dần nợ cũ và đêm về có thể ngủ một giấc thật ngon bên vợ con mà không phải nơm nớp lo tiền thuê nhà mỗi đầu tháng.

Tôi nhìn T., lòng thấy ấm áp lạ kỳ.

Cuộc đời của một người đàn ông sau tuổi ba mươi lăm không còn chỗ cho những ảo mộng viển vông. Hãy thôi nhìn sang khu vườn của người khác để trầm trồ trước những trào lưu chớp nở chớp tàn. Trào lưu giống như những luống bèo dạt trên mặt nước, trông thì xanh tươi mướt mắt đấy nhưng chỉ một cơn lũ quét qua là tan tác chẳng còn dấu vết.

Khởi nghiệp ở tuổi trung niên là học cách trồng một cây sồi: có thể những năm đầu cây lớn chậm, không ai chú ý, nhưng từng tấc rễ của nó kiên nhẫn cắm sâu vào lòng đất mẹ qua từng mùa mưa nắng. Để rồi theo năm tháng, cây sồi ấy sẽ vươn cao vững chãi giữa đất trời, tỏa bóng mát che chở cho gia đình em đi qua mọi giông bão của cuộc đời.