Chị Q. kéo thằng bé xuống xe, giục con chào tôi, nhưng đứa nhỏ vẫn cắm cúi nhìn máy, tai như điếc đặc. Chị sốt ruột giơ tay định lấy lại chiếc điện thoại thì thằng bé lập tức giãy nảy lên, ôm chặt máy vào lòng rồi gào khóc ăn vạ, mặt đỏ gay gắt. Phải dỗ dành mãi, hứa mua cho que kem thì nó mới chịu tạm nhét máy vào túi nhưng mắt vẫn ngó nghiêng bồn chồn.

Ngồi xuống chiếc ghế xếp uống ngụm nước chè xanh, chị Q. thở dài thườn thượt kể với tôi:

"Em bất lực thật sự rồi anh. Mấy tháng nay thằng bé nghiện mấy cái phim hoạt hình ngắn tạo bằng trí tuệ nhân tạo trên mạng. Suốt ngày nó chỉ đòi điện thoại, không cho thì nó lăn đùng ra khóc lóc, đòi bằng được mới thôi. Đưa máy cho thì nó cắm mặt coi từ sáng tới tối, không chịu bước chân ra ngoài vận động, bảo đi tắm hay ăn cơm cũng lần lữa. Chuyện học hành thì sa sút thảm hại, cô giáo chủ nhiệm gọi điện phản ánh trên lớp con lơ đễnh, không thể tập trung nghe giảng quá mười phút. Về nhà mở quyển vở ra là ngáp ngắn ngáp dài, mắt đờ đẫn, đầu óc như mụ mẫm đi. Cứ đà này thì hỏng cả một đời đứa trẻ mất anh à."

Tôi nhìn thằng bé B. đang bứt rứt ngồi ngóng mẹ trả điện thoại mà lòng trĩu nặng. Cảnh tượng này không còn xa lạ ở các ngõ phố hiện nay: những đứa trẻ đang bị những đoạn phim ngắn tạo bằng trí tuệ nhân tạo nuốt chửng sự trong sáng, biến bộ não non nớt thành con nghiện thụ động của thế giới ảo.

1. Bản chất của phim ngắn AI: Thứ kích thích nhân tạo làm thối não con trẻ

Nhiều bậc phụ huynh nghĩ đơn giản rằng phim hoạt hình nào cũng như nhau, cứ để con xem cho ngồi im để người lớn rảnh tay làm việc nhà. Nhưng phim hoạt hình truyền thống và phim ngắn tạo bằng trí tuệ nhân tạo là hai thứ hoàn toàn khác biệt về bản chất.

Phim hoạt hình chuẩn mực trước đây có cốt truyện rõ ràng, nhịp điệu kể chuyện thong thả, dạy con về tình bạn, lòng bao dung và sự kiên nhẫn. Còn những đoạn video ngắn tạo bằng máy tính hiện nay được sản xuất theo kiểu công nghiệp với mục đích duy nhất: câu giữ ánh mắt đứa trẻ bằng mọi giá để kiếm tiền quảng cáo.

Người ta dùng máy tính gõ vài câu lệnh là có thể xả ra hàng chục tập phim hoạt hình mỗi ngày với chi phí gần như bằng không:

• Hình ảnh màu sắc sặc sỡ quá mức bình thường, bóng bẩy và chói lòa vượt xa đời thực.
• Tiết tấu dồn dập, cứ hai đến ba giây lại đổi góc máy hoặc chèn một hình ảnh giật gân: cảnh nhân vật biến hình quái dị, tiếng la hét chát chúa, cảnh đập phá rượt đuổi hỗn loạn.
• Cường độ kích thích thị giác và thính giác cực mạnh này dội bom liên tục vào thùy trán, nơi kiểm soát sự tập trung và kiềm chế cảm xúc vốn chưa hoàn thiện của trẻ.

Khi bị dội bom kích thích liên tục, não bộ của đứa trẻ rơi vào trạng thái tê liệt tạm thời. Trẻ không cần phải tư duy, không cần suy ngẫm, chỉ việc tiếp nhận thụ động những luồng hình ảnh rác. Lâu dần, các thụ thể thần kinh bị chai lì. Đời sống thực tế với những bài học trên lớp, những trang sách giấy hay những trò chơi dân gian ngoài trời trở nên quá chậm chạp và nhạt nhẽo dưới mắt con. Đầu óc đứa trẻ dần đờ đẫn, khả năng tư duy sâu bị bào mòn, sinh ra chứng mất tập trung, hay quên và lười biếng vận động.

2. Vì sao đòi lại điện thoại thì con giãy nảy và bùng nổ cơn giận?

Rất nhiều cha mẹ than phiền rằng hễ giật máy là con gào thét, cáu gắt, thậm chí đập phá đồ đạc rồi vội kết luận là con mình bị hư đốn bẩm sinh. Nhưng nếu hiểu về sinh lý thần kinh, người lớn sẽ thấy đây là một phản ứng hụt hẫng sinh học tự nhiên khi bị cắt cơn nghiện đột ngột.

Khi đứa trẻ đang dán mắt vào những thước phim ngắn dồn dập, não bộ tiết ra lượng chất hưng phấn ngắn hạn rất lớn. Nếu người lớn bất ngờ lao vào giật phắt chiếc máy tính bảng hay điện thoại, lượng hưng phấn đó sụt giảm không phanh chỉ trong một tích tắc. Sự hẫng hụt đột ngột này tạo ra một cơn ức chế thần kinh dữ dội, khiến hệ thống cảm xúc của đứa trẻ mất kiểm soát.

Phản xạ tự nhiên của một đứa trẻ khi rơi vào cơn ức chế là phản kháng bằng bản năng: gào khóc, đập phá, vùng vằng để đòi lại nguồn kích thích. Càng quát mắng, đánh đòn lúc đó, cha mẹ càng đẩy con vào sự đối đầu căng thẳng. Nhưng nếu vì thấy con khóc lóc mà người lớn mủi lòng đưa lại điện thoại, chúng ta vô tình dạy cho con một bài học độc hại: chỉ cần gào to và ăn vạ là sẽ có được thứ mình muốn. Vòng lặp đó lặp đi lặp lại khiến đứa trẻ ngày càng lún sâu vào cơn nghiện.

3. Cái giá đắt: Thể xác trì trệ và nhận thức méo mó

Việc ngồi lì một chỗ dán mắt vào màn hình nhiều giờ liền để lại những hậu quả nặng nề trên thân thể đứa trẻ:

• Tay chân không được vận động khiến cơ bắp teo nhẽo, xương khớp kém phát triển, mắt cận thị sớm, lưng gù và cơ thể luôn trong trạng thái uể oải, chậm chạp.
• Trẻ mất đi nhu cầu giao tiếp với thế giới xung quanh. Khi bước ra ngoài đường, đứa trẻ ngơ ngác, vụng về, không biết cách chơi cùng bạn bè, không biết quan sát cảnh vật và rất dễ cáu bẳn khi gặp phải những va chạm nhỏ nhặt.
• Nguy hại hơn nữa là nội dung của những bộ phim ngắn tạo bằng máy tính thường rất nhảm nhí, bạo lực trá hình, cổ xúy thói khôn lỏi, giễu cợt và trả đũa tàn nhẫn. Đứa trẻ lớn lên với những hình ảnh đó sẽ hình thành nhân sinh quan lệch lạc, coi bạo lực và sự xúc phạm là điều bình thường trong ứng xử hàng ngày.

4. Những bước thực chiến kéo con rời khỏi màn hình về với đời thực

Tôi quay sang nhìn chị Q., chậm rãi bảo: "Muốn cứu con, cha mẹ phải là người cầm lái, không thể để một đứa trẻ chín tuổi tự quyết định lượng thời gian dùng máy. Đừng cậy vào việc quát tháo hay đòn roi, bởi vì càng đánh mắng con càng lén lút tìm cách xem. Hãy dùng kỷ luật mềm và thiết lập rào cản cụ thể."

Bước thứ nhất: Cắt cơn có lộ trình và giải thích rõ bản chất cho con

Đừng giật máy bất ngờ giữa lúc con đang xem dở. Hãy ngồi xuống bên con, thông báo trước một khung giờ rõ ràng: "Còn năm phút nữa là đến giờ ăn cơm, hết năm phút này hai mẹ con mình cất máy."

Khi con đã bình tĩnh, hãy chỉ vào màn hình và lột trần sự thật cho đứa trẻ hiểu: chỉ cho con thấy những hình ảnh nhân vật méo mó, bàn tay sáu ngón, giọng đọc kim loại cứng nhắc. Nói với con bằng lời lẽ mộc mạc: "Mấy cái phim này là do máy tính tự vẽ ra để dụ con ngồi xem kiếm tiền, càng coi mắt con càng mờ và đầu óc càng mụ mẫm đi, chứ đời thực không ai sống và nói năng kỳ quặc như vậy." Đứa trẻ khi hiểu mình đang bị một cỗ máy lừa gạt sẽ tự sinh ra sự phản kháng tự nhiên.

Bước thứ hai: Thiết lập vùng cấm màn hình bất khả xâm phạm

• Khay để máy cố định: Đặt một chiếc rổ mây hoặc khay nhựa ở kệ tủ phòng khách. Khi bước chân về nhà, toàn bộ điện thoại phải đặt vào đó. Không để điện thoại nằm hớ hênh trên bàn ăn, đầu giường hay trong tầm tay với của đứa trẻ.
• Tuyệt đối không dùng màn hình để đổi lấy sự vâng lời: Cấm tiệt thói quen "ăn hết bát cơm rồi cho xem điện thoại" hay "ngồi im để mẹ làm việc rồi mẹ cho mượn máy". Làm như vậy vô tình biến màn hình thành phần thưởng cao quý nhất trong mắt con.
• Vùng cấm bàn ăn và phòng ngủ: Bữa cơm là nơi nói chuyện, phòng ngủ là nơi để hồi phục sức khỏe. Tuyệt đối không bao giờ mang điện thoại vào hai không gian này.

Bước thứ ba: Lấy lại thể lực bằng vận động và việc nhà

Não bộ của một đứa trẻ hiếu động không thể chịu được sự buồn chán khi bị tước mất điện thoại. Nếu bắt con ngồi im giữa bốn bức tường, con sẽ lập tức đòi máy. Cha mẹ bắt buộc phải lấp đầy khoảng trống đó bằng những hoạt động thực tế:

• Kéo con vào bếp: Giao cho con những việc vừa sức như nhặt rau, bóc hành tỏi, dọn bát đũa, lau bàn ăn. Đôi bàn tay được cọ xát với nước, với củ quả sẽ kích thích các giác quan thật của đứa trẻ.
• Vận động ngoài trời mỗi chiều: Xỏ giày cùng con chạy bộ, đá bóng ở sân tập khu phố, đạp xe quanh bờ hồ hay ra công viên hít thở khí trời. Khi cơ bắp được vận động toát mồ hôi, lượng chất kích thích tự nhiên sẽ giúp tinh thần đứa trẻ sảng khoái, ăn ngon miệng hơn và tối ngủ sâu giấc hơn mà không cần đến ánh sáng xanh ru ngủ.

Bước thứ tư: Người lớn phải làm gương trước

Con trẻ nhìn vào hành động của cha mẹ chứ không nghe những lời thuyết giáo suông. Nếu cha mẹ vừa giục con đi học bài nhưng tay mình vẫn mải miết lướt mạng xã hội, đứa trẻ sẽ cảm nhận ngay sự bất công và phản kháng ngầm. Muốn con buông máy, cha mẹ phải sẵn sàng buông máy trước, cầm cuốn sách giấy lên đọc hoặc ngồi trò chuyện cùng con.

Bát cơm ấm bên mâm chiều và nụ cười trở lại

Trời sẩm tối, con phố trước tiệm lên đèn rực rỡ. Chị Q. nghe tôi phân tích, ánh mắt giãn ra nhiều phần nhẹ nhõm. Chị cúi xuống xoa đầu thằng cu B., giọng dịu dàng nhưng dứt khoát:

"Tối nay về hai mẹ con mình cất điện thoại vào ngăn kéo nhé. Mẹ sẽ chỉ cho con cách lắp cái chụp đèn ngủ này, rồi con phụ mẹ nhặt rau nấu canh chua, chịu không?"

Thằng cu B. nhìn mẹ, rồi nhìn chiếc bóng đèn ngủ bọc giấy kính trên tay tôi, khẽ gật đầu lí nhí: "Dạ, con phụ mẹ nhặt rau." Nhìn hai mẹ con dắt xe nổ máy hòa vào dòng người tan tầm, tôi thầm mong người mẹ trẻ sẽ giữ được sự kiên định ấy. Kéo một đứa trẻ ra khỏi cơn mê muội của màn hình phẳng không phải chuyện ngày một ngày hai, nhưng đó là việc sống còn để trả lại cho con một cơ thể dẻo dai, một đôi mắt sáng và một tâm hồn trong trẻo để vững bước vào đời.