Một cậu thanh niên trẻ măng, mặc chiếc áo khoác gió sờn vai, lưng đeo chiếc ba lô vải bạc màu bước vào tiệm. Đó là thằng K., mười chín tuổi, quê tít vùng gò đồi huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam. Ba mẹ K. làm nông, quanh năm bám mấy sào ruộng bạc màu và đàn lợn giống, tằn tiện nuôi hai anh em ăn học. K. thỉnh thoảng ghé tiệm tôi mua giùm đồ điện dân dụng cho mấy bác thợ trong xóm mỗi lần có dịp xuống phố.

K. bước vào, đặt chiếc ba lô xuống ghế, đôi mắt đỏ hoe như vừa trải qua một trận khóc nấc. Cậu rút trong túi ra một chiếc kìm bấm cốt và một đồng hồ vạn năng cũ, giọng run rẩy ngập ngừng:

"Chú ơi... chú xem tiệm mình có chiếc đồng hồ đo điện tử nào thanh lý giá rẻ không, để lại cho con một cái. Với lại chú có nhận thợ phụ việc điện nước, cơ điện lạnh ban đêm không, cho con theo xách đồ nghề với..."

Tôi rót một cốc nước chè xanh nóng hổi đẩy sang, nhìn vẻ mặt thất thần, hốc hác của đứa nhỏ:

"Uống miếng nước ấm cho hồi người đã con. Đang đợt các trường nhập học rộn ràng trên phố, ba mẹ con ở quê bữa trước khoe con đậu đại học thương mại dưới phố mà, răng giờ ba lô áo gió nhìn như đi phượt rứa? Có chuyện chi xảy ra dưới nhà hả con?"

K. cầm cốc nước chè bằng hai bàn tay chai sần, nước mắt bỗng trào ra lăn dài trên gò má sạm nắng:

"Chú ơi, con vừa nộp đơn xin rút hồ sơ nhập học sáng nay rồi. Ba mẹ con hay tin giận tím mặt, còn họ hàng ở quê gọi điện mắng con thậm tệ. Người ta bảo ba mẹ con còng lưng nuôi con mười hai năm đèn sách mong con ngồi phòng máy lạnh làm ông nọ bà kia cho nở mày nở mặt dòng họ, giờ con dại dột bỏ đại học đi nộp hồ sơ vào trường cao đẳng nghề cơ điện lạnh, làm thằng thợ suốt ngày lấm lem dầu mỡ. Người ta bảo con bôi tro trát trấu vào mặt gia đình, chê con nhát gan, không có chí tiến thủ... Con sợ quá chú à, không biết con làm rứa có phải là đứa con bất hiếu làm hỏng cả đời mình không..."

Tôi kéo chiếc ghế gỗ ngồi xuống sát bên K., nhìn thẳng vào đôi mắt ầng ậng nước của cậu thanh niên mười chín tuổi, hỏi một câu rành rọt:

"Thế tiền học phí đại học năm đầu, tiền trọ, tiền ăn của con dưới phố bốn năm tới tính hết bao nhiêu, con đã cầm bút tính với ba mẹ chưa?"

K. quệt nước mắt, nghẹn ngào:

"Học phí trường đó ba mươi lăm triệu một học kỳ chú à, một năm bảy mươi triệu. Tiền trọ, tiền ăn mỗi tháng tối thiểu năm triệu nữa. Bốn năm đại học hết gần bốn trăm triệu đồng. Ba mẹ con tính đi vay ngân hàng chính sách học sinh sinh viên một phần, phần còn lại định thế chấp chiếc sổ đỏ vay ngoài để con đi học. Đêm qua con nằm nghe tiếng ba thở dài trằn trọc suốt đêm, nghe mẹ ho rũ rượi vì đau khớp mà không dám đi viện khám. Con nghĩ bốn năm nữa ra trường, cầm tấm bằng cử nhân kinh tế chung chung chưa chắc đã xin được việc, trong khi trên lưng ba mẹ là một đống nợ khổng lồ, lỡ mùa bão lũ lợn chết lúa ngập thì cả nhà ra đường ở. Sáng nay con quyết định đạp xe đi rút hồ sơ, chuyển sang nộp vào trường nghề cơ điện tử và nhiệt điện lạnh công nghiệp. Học phí trường nghề được nhà nước hỗ trợ giảm bảy mươi phần trăm cho ngành nặng nhọc, thời gian học chỉ hai năm rưỡi, con vừa học vừa đi phụ việc kiếm tiền tự nuôi mình. Con tính rứa mà ai cũng chửi con ngu..."

Con làm như rứa là trúng, không có điểm nào sai hết!

Tôi vỗ một cái thật mạnh lên bờ vai rắn rỏi của K., ngón tay tôi gõ đanh thép xuống mặt bàn thợ:

"Con nghe chú nói cho kỹ đây: Con làm như rứa là trúng! Trúng từng li từng tí, trúng một cách đàng hoàng và bản lĩnh! Con ngẩng cao đầu lên, lau khô nước mắt đi. Ở tuổi mười chín, con dám nhìn thẳng vào hoàn cảnh gia đình, dám từ bỏ sự hão huyền để chọn một con đường thực chất, cứu lấy lưng còng của ba mẹ con, đó là hành động của một người đàn ông dũng cảm, không phải kẻ bất hiếu!"

K. tròn mắt nhìn tôi, bờ vai thôi run rẩy. Tôi kéo chiếc quạt điện cũ đang tháo dở dây đồng trên bàn lại gần, từ tốn chỉ cho nó thấy những sự thật trần trụi của đời sống mà người đứng ngoài miệng đời không bao giờ thấu:

Thứ nhất, đại học không phải là con đường duy nhất, càng không phải là tấm bùa hộ mệnh bảo đảm cuộc đời ấm no. Miệng đời hay khen ngợi tấm bằng cử nhân treo trên tường nhà để lấy le với lối xóm trong ba ngày Tết, nhưng miệng đời tuyệt đối không bao giờ trả nợ thay cho ba mẹ con một cắc nào khi ngân hàng siết nợ. Bỏ ra bốn trăm triệu đồng vay mượn để đổi lấy bốn năm học lý thuyết đại cương, rồi ra trường cầm tấm bằng đỏ đi xin việc làm văn phòng lương bảy tám triệu không đủ trả tiền thuê trọ, cuối cùng phải giấu bằng đi chạy xe công nghệ kiếm sống qua ngày, đó mới thực sự là bi kịch và lãng phí tuổi xuân.

Thứ hai, thời đại công nghiệp hóa và tự động hóa này, xã hội đang khát những người thợ giỏi tay nghề hơn vạn lần những cử nhân bàn giấy chỉ biết nói lý thuyết suông. Các khu công nghiệp lớn từ Chu Lai, Dung Quất cho đến Hòa Khánh, Liên Chiểu luôn đỏ mắt tuyển dụng kỹ thuật viên cơ điện tử, thợ vận hành máy công nghệ cao, thợ bảo trì hệ thống điều hòa công nghiệp với mức lương khởi điểm mười lăm đến hai mươi triệu mỗi tháng kèm đầy đủ bảo hiểm, đãi ngộ. Con học trường nghề, bảy mươi phần trăm thời lượng là cầm cờ lê, mỏ hàn, tiếp xúc trực tiếp với máy móc. Hai năm rưỡi trôi qua rất nhanh, ra trường con có nghề trong tay, có kinh nghiệm thực chiến, tự nuôi sống bản thân đàng hoàng và tích lũy được tiền gửi về cho ba mẹ lợp lại mái tôn chống bão.

Thứ ba, người thợ có lòng tự trọng và tay nghề vững vàng luôn có một vị thế đáng kính trọng. Trong xã hội này, không có nghề nào là thấp hèn, chỉ có những kẻ lười biếng, ăn bám và sống giả tạo mới đáng hổ thẹn. Khi con sửa được một hệ thống lạnh nhà xưởng đang tê liệt, khi con đấu nối vận hành trơn tru một cỗ máy bạc tỷ, con tạo ra giá trị thật bằng mồ hôi và khối óc của mình. Đó là thứ quyền năng mà không ai có thể tước đoạt hay phủ nhận.

Ký ức về vết sẹo sĩ diện của ông chú U40

Nhìn K. ngồi uống cạn cốc nước chè, ánh mắt bắt đầu bừng lên ngọn lửa tự tin, lòng tôi bỗng chùng xuống, quay quắt nhớ lại chính mình của hai mươi năm về trước.

Năm tôi mười tám tuổi, tôi cũng từng đứng trước ngã ba đường như thằng K. hôm nay. Ngày đó, dòng họ nhà tôi ở quê ai cũng coi trọng việc làm thầy, ghét việc làm thợ. Tôi thích mày mò máy móc điện tử từ nhỏ, nhưng vì sợ họ hàng cười chê là dốt nát, sợ mang tiếng "thi trượt đại học", tôi đã gồng mình nộp vào một trường đại học kinh tế tài chính ngoài Bắc.

Để có tiền trang trải bốn năm đại học xa nhà, tôi phải vay mượn khắp nơi, gia đình ở quê chắt chiu từng đồng vốn liếng mồ hôi nước mắt gửi ra phố. Tôi ôm giấc mộng trở thành chuyên viên tài chính lịch lãm com-lê cà vạt, nhưng bước chân ra trường năm hai mươi hai tuổi, tôi ngơ ngác nhận ra kiến thức trong sách vở đã lạc hậu hoàn toàn so với thực tế thị trường. Tôi rải hàng chục bộ hồ sơ không ai thèm gọi, sống lay lắt trong căn phòng trọ ẩm thấp bằng những gói mì tôm cứu trợ.

Để có tiền trả nợ cho ba mẹ và trang trải sinh hoạt, tôi phải cắn răng giấu bằng cử nhân đi làm phụ hồ, bốc vác hàng hóa ở bến xe, rồi xin vào phụ việc không công cho một xưởng sửa chữa điện lạnh cũ kỹ. Mất gần mười năm trời trầy vi tróc vảy, trả giá bằng mồ hôi, nước mắt và những đêm thức trắng dằn vặt, tôi mới gây dựng lại được chút vốn liếng và mở được tiệm điện nước này. Tôi đã lãng phí gần cả thập kỷ tuổi trẻ tươi đẹp nhất chỉ vì một chữ "sĩ diện" với miệng đời.

Hôm nay, nhìn thằng K. mới mười chín tuổi, xuất thân nghèo khó nhưng có một cái đầu tỉnh táo và một trái tim can đảm, dám đạp bằng định kiến để chọn con đường học nghề thực chiến, tôi thấy mình thật sự nể phục cậu bé. Người lớn chúng tôi đôi khi sống cả đời trong nỗi sợ phán xét của thiên hạ, để rồi bắt con cái phải gánh vác ước mơ phù phiếm của mình. Thằng K. đã dạy lại cho tôi bài học quý giá về sự thức tỉnh: Can đảm sống thật với hoàn cảnh của mình là khởi đầu của mọi sự trưởng thành chân chính.

Tôi đứng dậy, đi vào góc trong của tiệm, lấy ra một chiếc hộp đồ nghề bằng sắt còn rất tốt, bên trong có đủ đồng hồ vạn năng, bộ kìm cách điện, bút thử điện và bộ khóa lục giác trao tận tay cho K.:

"Bộ đồ nghề này chú tặng con. Chiều nay về quê, con cứ ngẩng cao đầu thưa chuyện đàng hoàng với ba mẹ: Con chọn đi làm thợ giỏi để sớm nuôi sống bản thân và phụng dưỡng ba mẹ, con không chọn đi làm một cử nhân thất nghiệp gánh nợ. Cuối tuần nào rảnh việc học, cứ ghé tiệm chú phụ việc, chú chỉ thêm cho kinh nghiệm thực chiến cuốn dây mô-tơ và sửa mạch biến tần. Tương lai của con nằm ở đôi bàn tay này, không nằm ở đầu lưỡi của thiên hạ!"

Bàn tay cầm kìm vặn ốc ngẩng cao đầu giữa đời

K. ôm chặt chiếc hộp đồ nghề vào lồng ngực, cái gật đầu chắc nịch thay cho vạn lời cảm ơn. Cậu chào tôi rồi bước ra dắt chiếc xe máy cũ, nổ máy hòa vào dòng người tấp nập trên đường phố Đà Nẵng. Bóng lưng của người thanh niên mười chín tuổi thẳng tắp dưới ánh chiều tà, vững chãi như một cây lim già giữa rừng bão gió.

Đời người dài lắm, vạch xuất phát ở đâu không quan trọng bằng việc con đi bằng đôi chân của chính mình. Miệng đời khen ngợi hay chê bai rồi cũng như gió thoảng qua cầu, chỉ có chén cơm con tự tay làm ra, món nợ con không phải oằn lưng gánh và nụ cười thanh thản của cha mẹ nơi quê nhà mới là giá trị đích thực còn lại sau giông bão. Cứ vững vàng bước đi, tương lai luôn rộng mở cho những ai biết trân quý sức lao động lương thiện của chính mình.