Bác gọi tôi đến vì đường ống nước cấp cho máy giặt và bồn rửa bát dưới gầm bếp bị rò rỉ rỉ rả suốt mấy ngày nay. Căn bếp của bác sạch bóng, đồ đạc xoong chảo treo ngăn nắp theo kích cỡ, cạnh đó là một chiếc tủ gỗ nhỏ đựng đồ nghề cơ khí gia đình được sắp xếp cẩn thận từng chiếc cờ lê, mỏ lết, búa con, không một hạt bụi bẩn bám vào.

Tôi chui vào gầm chậu rửa bát, tháo khớp nối ống mềm cũ đã bị mủn gioăng cao su, thay vào đó một chiếc van khóa nước bằng đồng mạ crom sáng loáng vừa lấy từ tiệm của mình ra. Do không gian dưới gầm bếp hơi chật hẹp, lại muốn làm cho nhanh để kịp ca sửa máy bơm trưa, tôi tiện tay đưa thẳng chiếc mỏ lết răng thép sắc nhọn vào thân van đồng siết mạnh một nhát. Răng thép của mỏ lết cắn vào lớp mạ crom mới tinh, để lại một vết trầy xước nhỏ mờ mờ trên góc cạnh của chiếc van.

Tôi nghĩ thầm trong bụng: "Vết xước nhỏ xíu nằm khuất dưới gầm tối tăm thế này thì có ai rảnh rỗi mà cúi xuống săm soi, miễn vặn chặt không rò nước là xong".

Đúng lúc đó, bác S. cầm chiếc đèn pin bước lại gần, cúi người soi nhẹ vào khớp nối. Nhìn thấy vệt trầy xước nhỏ trên lớp mạ đồng, bác khẽ đặt tay lên vai tôi, giọng bác trầm và ấm lạ kỳ:

"Khoan đã chú thợ trẻ. Chú dừng tay lại một nhịp, để bác lấy cho chú cái này."

Mảnh da bò cũ và bài học vỡ lòng của người thợ già

Bác bước lại chiếc tủ đồ nghề nhỏ, mở ngăn kéo lấy ra một mảnh giẻ da bò mềm đã ngả màu sẫm. Bác ngồi xổm xuống cạnh tôi, chỉ vào vết xước nhỏ trên chiếc van đồng:

"Chú nhìn này, cái van bằng đồng mạ bóng này đẹp như một tác phẩm mỹ nghệ. Chú đưa mỏ lết sắt vào nghiến trực tiếp như thế, con ốc nó đau mà mắt người nhìn vào cũng thấy xót xa. Lấy mảnh da bò này lót vào quanh miệng van rồi hẵng kẹp mỏ lết siết nhẹ. Làm như rứa, con ốc chặt khít từng ren mà lớp mạ bóng loáng không tì vết, ba mươi năm sau mở ra nhìn vẫn thấy đàng hoàng."

Tôi khựng người lại, mặt bỗng nóng bừng vì xấu hổ. Một người đàn ông gần bốn mươi tuổi, lăn lộn mười mấy năm trong nghề điện nước như tôi, vậy mà hôm nay bị một bác thợ già ngoài bảy mươi tuổi bắt bài đúng cái tật cẩu thả, làm ẩu cho xong việc.

Tôi ngoan ngoãn đón lấy mảnh da bò từ tay bác, cẩn thận quấn quanh khớp van rồi siết lại từng nấc êm ru. Quả nhiên, chiếc van đồng ăn khớp hoàn hảo, nước mở van tổng chảy cuồn cuộn không rỉ một giọt, và bề mặt mạ crom vẫn sáng bóng như gương.

Sau khi thu dọn đồ nghề, bác S. không vội để tôi về. Bác pha một ấm trà sen thơm ngát, rót ra hai chiếc chén sứ nhỏ rồi mời tôi ngồi xuống chiếc bàn gỗ trước hiên nhà:

"Uống chén trà nóng cho ấm bụng đã chú. Bác nhìn chú làm việc nãy giờ, tay nghề tháo vát, đo đạc nhanh nhẹn, nhưng trong lòng chú đang vội quá. Cái nghề thợ thuyền này, hễ cái tâm mình vội là bàn tay mình sẽ bắt đầu làm ẩu."

Tôi nâng chén trà nóng bằng hai tay, khẽ cúi đầu:

"Dạ bác, ban nãy cháu làm ẩu quá. Cháu cứ nghĩ cái van nằm khuất dưới gầm bếp tối, chẳng ai nhìn thấy nên tiện tay siết đại cho kịp giờ. Cháu cảm ơn bác đã nhắc nhở."

Bác S. mỉm cười hiền từ, ánh mắt bác nhìn ra những chậu phong lan treo trước hiên nhà:

"Cái van nằm dưới gầm tối, chủ nhà không nhìn thấy, người ngoài đi qua không nhìn thấy, nhưng trời đất nhìn thấy và quan trọng nhất là chính lương tâm chú nhìn thấy. Người thợ chân chính khác với kẻ làm thuê chộp giật ở chỗ: Ngay cả những nơi tối tăm nhất, không có ai giám sát, bàn tay họ vẫn làm việc với sự kính trọng tuyệt đối dành cho đồ vật và cái nghề của mình."

Bác kể, thời thập niên 70, 80 ở nhà máy cơ khí, bác được một người thầy già người gốc Nam Định truyền nghề tiện. Thời đó máy móc cũ kỹ, linh kiện khan hiếm, tiện một chiếc trục khuỷu hay một chiếc bánh răng hộp số xe tải phải tính bằng từng phần trăm milimet. Người thầy đó dạy bác: "Mài một chiếc dao tiện bén ngót, gọt một phoi sắt mịn màng như dải lụa không chỉ là kiếm bát cơm nuôi con, mà đó là cách người thợ gửi gắm lòng tự trọng vào từng thớ thép. Chú làm một sản phẩm cẩu thả, chú giấu được mắt người nhưng chú đã tự tay hạ thấp danh dự của chính bàn tay mình".

Soi lại thói vội vã của người U40 giữa thời buổi thực dụng

Ngồi nghe bác S. nói từng lời chậm rãi, tôi thấy lòng mình rung lên từng hồi chuông tự vấn.

Ở cái tuổi gần bốn mươi, tôi tự cho mình là người từng trải, va chạm đủ các hạng thợ thuyền, chứng kiến đủ mọi mánh khóe làm ăn ngoài thương trường. Đã có những lúc, vì áp lực cơm áo gạo tiền, vì muốn nhận thêm nhiều công trình trong ngày để tăng doanh thu cho tiệm điện nước, tôi vô tình bị cuốn vào cái guồng quay làm cho nhanh, làm cho xong việc, lấy tiền rồi đi. Tôi từng tặc lưỡi bỏ qua một mối nối dây điện chưa bọc đủ hai lớp băng keo, từng lờ đi một chiếc đai ốc siết hơi lệch ren vì nghĩ "chắc chẳng sao đâu".

Cái tâm lý thực dụng của thời hiện đại dạy người ta tối ưu hóa thời gian, chạy theo năng suất và lợi nhuận, nhưng nó âm thầm tước đi niềm vui thuần khiết của sự tỉ mỉ và cái đạo làm nghề đích thực.

Nhìn bàn tay nhăn nheo của bác S. cẩn thận lau từng giọt nước trà vương trên mặt bàn, nhìn chiếc tủ đồ nghề ngăn nắp của một người đã nghỉ hưu hơn mười năm mà từng chiếc kìm, chiếc mỏ lết vẫn được tra dầu bảo dưỡng cẩn thận, tôi thấy mình thật nhỏ bé và nông cạn. Bác không giảng giải những triết lý cao siêu, bác chỉ đưa cho tôi một mảnh da bò cũ, nhưng mảnh da đó đã thức tỉnh một người thợ U40 đang dần bị chai sạn bởi thói làm ăn vội vã.

Sự tôn trọng nghề nghiệp bắt đầu từ những điều nhỏ nhặt nhất: Một con ốc không để lại vết xước, một đầu dây điện được bấm cốt tròn trịa, một nắp hộp kỹ thuật được vặn đủ bốn góc ốc vít. Khi con người ta biết nâng niu từng chi tiết vô tri, họ mới có thể nâng niu nhân cách và sự nghiệp của chính mình.

Danh dự người thợ lấp lánh dưới ánh nắng sớm

Tôi xin phép bác không lấy tiền công sửa chữa buổi sáng hôm đó, coi như học phí cho một bài học lớn của cuộc đời, nhưng bác S. kiên quyết không đồng ý. Bác rút chiếc ví da cũ, đếm đủ số tiền công theo đúng giá thị trường đặt vào tay tôi:

"Tiền công lao động là mồ hôi nước mắt của chú, chú phải nhận cho đàng hoàng. Bác trả tiền cho tay nghề của chú, còn chuyện mảnh da bò là chuyện hai người thợ ngồi lại nói với nhau cái đạo làm nghề. Chú nhận đi cho bác vui."

Tôi bước ra khỏi con ngõ nhỏ của bác S. giữa buổi trưa nắng vàng hanh hao. Túi đồ nghề trên vai tôi hôm nay như nặng hơn một chút, bởi trong ngăn nhỏ của chiếc túi đã có thêm một mảnh giẻ da bò mềm được tôi gấp lại cẩn thận.

Bước đi trên con đường phố thị Đà Nẵng nhộn nhịp, tôi thấy tâm hồn mình nhẹ nhõm và tĩnh lặng lạ kỳ. Người già từng trải trong cuộc đời không để lại cho đời sau những bản thiết kế vĩ mô hay những lời giáo huấn ồn ào. Trí tuệ của họ trầm tích trong từng nếp sống, từng cử chỉ khoan thai và sự tử tế lặng thầm được hun đúc qua hàng chục năm giông bão.

Mỗi khi cầm mỏ lết siết lại một chiếc van nước cho khách, tôi sẽ luôn nhớ đến mảnh da bò của bác thợ già: Làm việc đàng hoàng nơi góc khuất tối tăm nhất, để đêm về ngắm nhìn đôi bàn tay mình, người thợ có thể mỉm cười thanh thản vì chưa một lần phản bội lại lòng tự trọng của chính cái nghề nuôi sống mình.