Tôi dắt bộ chiếc xe máy chở hàng nặng trĩu dưới cái nắng chang chang, mồ hôi túa ra như tắm ướt đẫm lưng áo. Đi được chừng hai trăm mét, may mắn thay tôi nhìn thấy một tấm biển gỗ nhỏ sơn dòng chữ đỏ đã bạc màu: "Vá xe máy, bơm hơi" dựng khiêm tốn dưới tán cây xà cừ cổ thụ ở góc ngã tư.

Bên vỉa hè là góc làm việc quen thuộc của bác B., năm nay đã ngoài sáu mươi tư tuổi. Cơ ngơi của bác suốt hơn ba mươi năm qua chỉ vỏn vẹn là chiếc thùng gỗ đựng cờ lê, mỏ lết gỉ sét, chiếc bơm tay bằng sắt dẫm chân cũ kỹ, một chậu nước rửa xe đen ngòm lắng cặn dưới đáy và vài chiếc săm xe cũ treo lủng lẳng trên cành cây.

Bác B. người nhỏ thó, mái tóc hoa râm cắt ngắn, hai bàn tay chai sần cáu bẩn những vệt dầu mỡ máy đen bóng đã ngấm sâu vào từng kẽ móng tay từ nhiều thập kỷ mưu sinh.

Miếng vá mười lăm ngàn và cái tâm của người thợ già

Thấy tôi dắt chiếc xe máy chở hàng lảo đảo tấp vào lề, bác B. buông ngay chiếc điếu cày xuống gốc cây, nhanh nhẹn chạy lại đỡ lấy đuôi xe giúp tôi:

"Dắt lên gờ xi măng này chú em, cẩn thận kẻo quẹt gầm xe trầy xước. Bánh sau dính đinh xẹp lép rồi, để tôi tháo ra coi cho."

Bác B. ngồi bệt xuống manh chiếu rách trải trên vỉa hè, đôi bàn tay gầy guộc nhưng thoăn thoắt cầm chiếc móc lốp cạy mép lốp ngoài ra một cách nhẹ nhàng, tuyệt đối không làm trầy vành xe hay kẹp rách săm như mấy tay thợ ẩu đoảng mới vào nghề. Bác cẩn thận rút chiếc săm ra, dùng bơm tay bơm căng lên rồi nhúng từng đoạn săm ngập vào chậu nước đen ngòm.

Bác ghé sát tai lắng nghe tiếng xì xì rất nhỏ, đôi mắt nheo lại chăm chú nhìn từng bọt khí li ti sủi tăm trên mặt nước. Tìm thấy lỗ thủng nhỏ như đầu kim, bác đánh dấu cẩn thận bằng mẩu phấn trắng.

Nhưng bác không vội vàng dán miếng vá ngay. Bác dùng bàn tay trần không đeo găng, cẩn thận luồn vào sâu bên trong lòng chiếc lốp cao su, rà từng milimet mặt trong để tìm thủ phạm gây thủng. Bác làm chậm rãi, tỉ mỉ từng chút một suốt ba bốn vòng bánh xe. Cuối cùng, bác lôi ra được một mẩu dây thép nhỏ xíu mảnh như sợi tóc nhưng sắc như dao cạo găm chìm trong thớ cao su:

"Đây rồi! Cái dằm thép này nó cắm xiên, nếu mình chỉ vá cái săm mà lười không móc cái dằm này ra thì chú chạy được chừng một cây số là nó lại đâm thủng săm tiếp. Lúc đó dắt bộ giữa trời nắng nôi này thì khổ thân lắm."

Nói xong, bác B. lấy một mẩu giấy nhám mài thật kỹ quanh lỗ thủng trên săm cho đến khi bề mặt cao su sần mịn đều đặn. Bác bôi một lớp keo dán mỏng vừa đủ, đợi đúng độ se lại của keo rồi mới dán miếng cao su tròn lên, dùng chiếc dùi gỗ gõ đều tay xung quanh để miếng vá bám chặt vĩnh viễn vào thân săm.

Trong lúc đợi lắp bánh xe vào, một cậu thanh niên trẻ đi chiếc xe ga đắt tiền hớt hải tấp vào, mặt mày lo lắng: "Bác ơi xe cháu tự nhiên chạy cứ giật giật rồi tắt máy, mấy tiệm đằng kia họ bảo phải tháo máy thay bộ côn với bu-gi hết gần một triệu bạc, bác coi giùm cháu với!".

Bác B. đứng dậy, bảo cậu thanh niên nổ máy lại, rồi bác nghiêng tai lắng nghe tiếng động cơ chừng mười giây. Bác cúi xuống tháo nắp chụp bu-gi, lấy chiếc tuốc nơ vít nhỏ vệ sinh sạch lớp muội than bám ở đầu cực bu-gi, cắm chặt lại dây cao áp bị lỏng chân tiếp xúc rồi đạp cần khởi động. Tiếng máy nổ giòn tan, êm ru trở lại.

Cậu thanh niên mừng rỡ hỏi hết bao nhiêu tiền, bác B. xua tay cười hiền từ: "Lỏng cái dây chụp bu-gi thôi chứ máy móc có hư chi mô mà thay. Cháu chạy xe cẩn thận nghen, không tốn tiền chi đâu!". Cậu thanh niên cảm ơn rối rít rồi móc túi đưa hai mươi ngàn mời bác uống nước nhưng bác nhất quyết không nhận.

Quay lại xe của tôi, sau khi lắp bánh và bơm căng hơi đúng áp suất, bác B. còn tiện tay lấy chiếc cờ lê siết lại ốc phanh sau đang bị rơ, rồi cầm bình dầu thải tra một ít vào sợi xích xe đang khô khốc kêu lạch cạch của tôi.

Tôi móc ví hỏi bác hết bao nhiêu tiền, bác cười tươi rói:

"Vá một miếng mười lăm ngàn thôi chú thợ."

Tôi ngỡ ngàng, nhìn chậu nước đen ngòm, nhìn tấm lưng còng ướt đẫm mồ hôi của bác dưới gốc cây xà cừ, rồi đưa tờ năm mươi ngàn bảo bác cứ giữ lấy tiền thừa để uống chén trà đá buổi trưa.

Bác B. nghiêm nét mặt, dứt khoát thối lại cho tôi đúng ba mươi lăm ngàn đồng tiền lẻ vuốt phẳng phiu:

"Tôi làm nghề vá xe ở cái góc ngã tư này hơn ba mươi năm ni rồi chú em. Tiền công vá một miếng mười lăm ngàn là đủ nuôi sống tôi với bà lão ở nhà bữa rau bữa cháo rồi. Người ta đi đường lỡ gặp sự cố thủng lốp, hỏng xe là lúc người ta đang bối rối, hoạn nạn nhất. Mình giúp người ta đi lại an toàn trên đường, nhận đúng đồng tiền công sức mồ hôi của mình thôi chứ ai lại lợi dụng lúc người ta lỡ bước mà lấy thêm tiền. Làm rứa thất đức lắm, tối về nằm ngủ không yên được mô."

Soi lại chữ Tâm của người thợ kỹ thuật giữa cuộc đời

Cầm ba mươi lăm ngàn tiền thối của bác B. trên tay, tôi dắt xe nổ máy chạy đi mà trong lòng trào dâng một nỗi niềm day dứt và kính phục khôn nguôi.

Bản thân tôi cũng là một người thợ kỹ thuật, mở tiệm kinh doanh thiết bị điện nước dân dụng. Tôi hiểu rất rõ cái đặc thù của nghề sửa chữa và kỹ thuật: Khách hàng thông thường hầu như hoàn toàn "mù tịt" về cấu tạo máy móc, vi mạch điện tử hay đường ống nước ngầm. Khi bóng đèn nhà họ không sáng, máy bơm không lên nước hay đường ống bị rò rỉ, họ chỉ biết đặt trọn niềm tin vào người thợ được gọi đến.

Và chính ở cái lằn ranh đó, sự cám dỗ về lòng tham của người thợ là vô cùng lớn.

Tôi từng chứng kiến không ít người thợ điện nước, thợ sửa điều hòa hay thợ sửa xe máy vô lương tâm ngoài xã hội. Máy chỉ bị đứt một sợi dây chì nhỏ, họ sẵn sàng phán cháy cuộn dây đồng để thu tiền triệu quấn lại. Ống nước chỉ bị hở một mối nối gioăng cao su, họ dọa vỡ đường ống trong tường để đục phá tan nát kiếm tiền công lớn. Có những người thợ sửa xe bất lương thậm chí còn rải đinh bẫy người đi đường, hoặc khi khách vào vá xe thì lén dùng kẹp bấm rách thêm vài lỗ săm để ép khách phải thay săm mới với giá cắt cổ.

Người ta có thể kiếm được vài trăm ngàn, vài triệu đồng rất nhanh bằng những mánh khóe lừa lọc đó. Họ có thể tự đắc rằng mình "khôn ngoan", kiếm tiền dễ dàng từ sự thiếu hiểu biết của người khác.

Nhưng đứng trước bác thợ già B. bên chậu nước đen ngòm vỉa hè hôm nay, tôi thấy những kẻ mang danh thợ thuyền mà làm ăn gian dối kia thật hèn hạ và thảm hại.

Bác B. chỉ là một người thợ vá xe vỉa hè nghèo khó, không có cửa hàng mặt phố lộng lẫy, không có chứng chỉ hay bằng cấp chuyên môn cao cấp. Nhưng ở bác có một thứ phẩm chất mà bất kỳ người thợ chân chính nào cũng phải cúi đầu học tập: Đó là chữ Tâm với nghề và lòng trắc ẩn với nỗi vất vả của đồng loại. Bác không coi khách hàng là con mồi để trục lợi lúc họ sa cơ lỡ bước, mà coi họ là những người anh em cùng cảnh ngộ mưu sinh cần được chở che, nâng đỡ.

Tiếng bơm hơi đều đặn dưới bóng mát cây xà cừ

Tôi chạy chiếc xe máy bon bon trên đường phố thênh thang, nghe tiếng máy nổ êm ru và bánh xe bám đường êm ái, lòng thấy thanh thản và nhẹ nhõm vô cùng.

Góc ngã tư vỉa hè của bác B. có thể rất chật chội và khiêm nhường giữa những tòa nhà cao tầng bóng bẩy của phố thị, chiếc chậu nước thử săm của bác có thể đen ngòm cặn bã của thời gian, nhưng tâm hồn và lương tâm của người thợ già ấy lại trong vắt như một dòng suối mát lành giữa trưa hè bỏng rát.

Làm thợ hay làm bất cứ nghề gì trong cuộc đời này, tay nghề giỏi hay kém có thể rèn luyện qua năm tháng, thiết bị hiện đại hay thô sơ có thể tích lũy theo thời gian. Nhưng nếu đánh mất chữ Tâm, nếu coi thường lương tâm và sự an toàn của người khác để chạy theo vài đồng bạc bất chính, thì người thợ đó mãi mãi chỉ là một kẻ buôn gian bán lận đội lốt nghề nghiệp.

Mỗi khi cầm chiếc kìm, chiếc mỏ lết đi sửa điện nước cho bà con chòm xóm, hình ảnh đôi bàn tay đen nhẻm của bác B. cẩn thận rà từng gai lốp dưới cái nắng trưa hè sẽ mãi là chiếc la bàn soi đường cho tôi. Giữ trọn sự trung thực và lòng tử tế trong từng mối hàn, từng chiếc ốc vít, đó không chỉ là giữ chén cơm manh áo của người thợ, mà chính là cách giữ gìn sự tôn nghiêm cao quý nhất của một kiếp người lao động.