D. năm nay bốn mươi tuổi, bạn chí cốt nối khố cùng tôi từ thuở còn đi học nghề cơ điện ở trường trung cấp kỹ thuật Đà Nẵng. Trong khi nhiều bạn bè cùng khóa sau này bỏ nghề đi làm môi giới bất động sản, buôn bán sim số hay chạy xe dịch vụ, thì D. là người duy nhất kiên trì bám trụ với nghề tiện phay bào suốt hơn hai mươi năm qua.

Xưởng của D. không quá lớn, chỉ rộng chừng một trăm mét vuông, kê ba chiếc máy tiện cơ khí cũ của Nhật Bản mà D. tự tay phục chế, căn chỉnh độ chính xác đến từng phần trăm milimet. Người D. đậm đà, bắp tay cuồn cuộn, lúc nào cũng mặc bộ quần áo bảo hộ lao động màu xanh công nhân bạc phếch dính đầy dầu mỡ làm mát, bàn tay cáu đen những vệt phôi thép gỉ nhưng các ngón tay lại khéo léo và chuẩn xác như một nhà phẫu thuật.

Cơn lốc sốt ảo và sự khinh miệt dành cho người làm nghề thực

Những năm 2020 đến 2022, một cơn sốt tài sản điên cuồng quét qua khắp dải đất miền Trung và cả nước. Người người buôn đất, nhà nhà lướt cọc. Đi đến bất kỳ quán cà phê nào cũng nghe râm ran những câu chuyện chốt lời vài trăm triệu chỉ sau một đêm, chuyện lướt sóng lan đột biến, chuyện đầu cơ cổ phiếu và tiền ảo.

Thời điểm đó, không ít người quen và bạn bè cũ xung quanh chúng tôi bỗng chốc trở thành những tay "cò đất", "chuyên gia tài chính" tự xưng. Họ mặc áo sơ mi là lượt, đi giày da bóng lộn, tay cầm điện thoại lướt xem bản đồ quy hoạch, miệng thao thao bất tuyệt về những dự án nghìn tỷ và dòng tiền thụ động.

Nhiều người ghé qua xưởng của D., thấy bạn tôi vẫn cặm cụi cúi gập lưng bên bàn máy tiện dầu mỡ lấm lem để kiếm vài trăm ngàn tiền công gia công chi tiết máy, họ buông lời chê bai, thương hại:

"Thời buổi 4.0 kiếm tiền bằng đầu óc, một cú lướt cọc đất bằng mày đứng tiện máy cả ba năm trời! Bán quách ba cái máy sắt vụn này đi, cắm sổ đỏ vay ngân hàng vài tỷ theo tao mua mấy lô đất nền ven đô lướt sóng kiếm bạc tỷ mà an nhàn tấm thân, cắm đầu làm thợ mạt rệp mãi sao khôn ra được!"

Thậm chí có những người bạn thân thiết cũng rủ rê D. hùn vốn đầu cơ, bảo rằng chỉ cần đặt cọc giữ chỗ rồi sang tay ăn chênh lệch là có tiền tỷ trong tay.

Thế nhưng, D. chỉ cười xòa, đôi mắt bình thản nhìn những người bạn đang say men chiến thắng của cơn sốt ảo:

"Tôi là thằng thợ cơ khí, cả đời chỉ quen cầm thước kẹp với dao tiện. Cái chi làm ra bằng chính sức lao động và tay nghề của tôi thì tôi mới hiểu được giá trị của nó. Đất cát, cổ phiếu ảo tôi không rành, nhảy vào lướt sóng không khéo sóng nuốt chửng cả chì lẫn chài. Thôi thì ai khôn ngoan kiếm tiền tỷ tôi mừng cho người ta, còn tôi cứ đứng bên bệ máy này cho chắc cái dạ."

Người ta cười D. gàn dở, bảo D. bảo thủ, chậm tiến và không biết nắm bắt thời cơ làm giàu.

Khi thủy triều rút và những kẻ bơi trần trụi

Cơn sốt ảo kéo dài được chừng hai năm thì bong bóng vỡ toang.

Từ cuối năm 2022 sang năm 2023, chính sách tín dụng thắt chặt, thị trường bất động sản đóng băng cục bộ, các cơn sốt tiền ảo và cổ phiếu đầu cơ sụp đổ hoàn toàn. Những người bạn ngày nào từng lên mặt dạy D. làm giàu bỗng chốc rơi vào thảm cảnh vỡ nợ vì đòn bẩy tài chính quá đà.

Có người ôm vài mảnh đất ở vùng sâu vùng xa không ai mua, hàng tháng phải oằn lưng trả lãi ngân hàng hàng chục triệu đồng, gia đình lục đục ly tán; có người bị ngân hàng phát mãi nhà cửa, trốn chui trốn lủi khắp nơi vì chủ nợ bủa vây. Những hào nhoáng, xe sang, quần là áo lượt ngày nào biến mất sạch trơn như một giấc mộng phù hoa.

Trong khi đó, xưởng tiện cơ khí của D. lại chưa từng tắt lửa một ngày nào.

Giữa lúc thị trường khó khăn, các doanh nghiệp sản xuất, các nhà máy dệt may, bao bì và chế biến thủy sản trong vùng lại càng phải tiết giảm chi phí, họ không dám nhập linh kiện máy móc đắt đỏ từ nước ngoài mà tìm đến những người thợ có tay nghề phục chế, gia công chính xác trong nước.

Và ở Đà Nẵng, tìm được một người thợ tiện có khả năng tiện những trục xoắn siêu dài, phục chế những bộ bánh răng hành tinh phức tạp với độ dung sai tính bằng micromet như D. chỉ đếm trên đầu ngón tay. Khách hàng xếp hàng chờ D. gia công linh kiện, tiền công thanh toán sòng phẳng bằng tiền mặt. D. không giàu lên sau một đêm, nhưng dòng tiền của xưởng lúc nào cũng đều đặn, nuôi sống gia đình vợ con no đủ, trả lương đàng hoàng cho ba cậu thợ phụ trẻ và tích lũy được những khoản tiền tiết kiệm phòng thủ an toàn tuyệt đối.

Chén rượu gạo sau ca tiện đêm và giá trị của đôi bàn tay

Tôi ghé xưởng D. khi đồng hồ điểm mười giờ đêm. D. vừa bấm nút tắt chiếc máy tiện cuối cùng, tháo chiếc kính bảo hộ xuống để lộ đôi mắt sáng quắc nhưng ẩn chứa sự trầm tĩnh của một người làm nghề lâu năm.

D. rót hai chén rượu gạo nhà nấu, gắp cho tôi miếng cá nục kho mặn rồi cười khà một tiếng:

"Uống chén rượu cho ấm người mày! Mấy hôm ni trời lạnh mà đứng cạnh lò tiện với máy chạy thì mồ hôi vẫn túa ra như tắm."

Tôi nhìn gian xưởng ngổn ngang những phôi thép sáng bóng xếp ngay ngắn trên kệ, rồi nhắc lại câu chuyện cơn sốt đất năm nào:

"Nghĩ lại hồi ba năm trước, mấy người bạn rủ mày bán xưởng đi buôn đất chừ ai nấy đều liêu xiêu trốn nợ. Nghĩ lại hồi đó nếu mày dao động một chút thôi thì chừ cũng cùng cảnh ngộ rồi."

D. nhấp ngụm rượu gạo, thở ra một hơi dài rồi từ tốn nói:

"Thời điểm đó nói thiệt với mày là tao cũng có những đêm trăn trở chứ. Thấy người ta kiếm tiền tỷ dễ như trở bàn tay, còn mình cặm cụi tiện từng chiếc ốc vít kiếm vài chục ngàn, ai mà không khỏi chạnh lòng. Nhưng rồi tao tự hỏi: Giá trị thực sự của một người thợ là cái chi? Nếu tất cả mọi người trong xã hội này đều bỏ nghề đi buôn nước bọt, đi lướt sóng tài sản giấy tờ, thì ai sẽ là người sửa máy móc khi nhà máy hỏng? Ai sẽ là người sản xuất ra chiếc đinh, chiếc bu lông để xây cầu, dựng nhà?"

D. chỉ tay vào đống phôi kim loại trên bàn thợ:

"Tiền kiếm được từ giá trị thực của sức lao động và tay nghề thì không bao giờ bốc hơi theo bong bóng thị trường. Dù kinh tế có suy thoái, dù xã hội có biến động đến đâu, thì con người ta vẫn cần người sửa máy, vẫn cần thợ điện nước, thợ cơ khí. Giữ chặt lấy cái nghề trong tay, trau dồi cho tay nghề của mình đạt đến độ tinh xảo mà ít ai thay thế được, thì đó mới là chiếc phao cứu sinh vững chắc nhất của cuộc đời mình. Lòng tham mà kéo mình ra khỏi chiếc bệ máy thì coi như mình tự đánh mất bản thân."

Soi lại đôi bàn tay thợ ở tuổi U40

Ngồi đối diện với D. trong gian xưởng nồng nặc mùi dầu máy, nghe những lời tâm sự mộc mạc mà chí tình của bạn, tôi thấy lòng mình sáng tỏ vô cùng.

Bản thân tôi cũng là một người thợ kỹ thuật, mở tiệm kinh doanh thiết bị điện nước. Thời trẻ, tôi từng nếm trải cay đắng của sự phá sản chính vì lòng háo thắng, vì muốn làm giàu nhanh mà nhảy vào những lĩnh vực mình không am hiểu tường tận. Sau bao nhiêu va vấp, tôi mới quay về với từng chiếc cút nối, cuộn băng tan, chiếc kìm và đồng hồ vạn năng để gầy dựng lại cuộc sống từ đầu.

Thế nhưng, đôi khi sống giữa xã hội tiêu dùng hào nhoáng, nhìn thấy những trào lưu làm giàu nhanh nhan nhản trên mạng xã hội, bản thân tôi thỉnh thoảng vẫn có những giây phút dao động, sốt ruột.

Đêm nay, người bạn thợ cơ khí D. đã dạy cho tôi một bài học vô giá về sự kiên định: Người đàn ông ở tuổi bốn mươi, điều đáng sợ nhất không phải là đi chậm hơn người khác, mà là đi sai đường vì hoa mắt trước những chiếc bẫy thổi phồng tài sản.

Tài sản lớn nhất của một người không nằm ở số đất đai giấy tờ mà mình nắm giữ lúc thị trường nóng sốt, mà nằm ở năng lực tạo ra giá trị thực sự cho xã hội mỗi ngày. Khi bạn có một cái nghề vững vàng trong tay, có chữ tín được tôi luyện qua năm tháng và có sự chăm chỉ kiên định không rời, thì bất kể giông bão kinh tế có ập đến dữ dội đến mức nào, bạn vẫn luôn có một chỗ đứng vững chãi, hiên ngang và ngẩng cao đầu giữa cuộc đời.

Ánh lửa tiện soi sáng con đường mưu sinh chân chính

Rời xưởng của D., tôi lái xe máy chạy dọc theo con đường Nguyễn Lương Bằng thênh thang gió đêm.

Phía sau lưng tôi, gian xưởng nhỏ của D. vẫn sáng rực ánh đèn vàng ấm áp. Tiếng máy phay kim loại lại bắt đầu ro ro chạy cho kịp đơn hàng chi tiết máy vào sáng sớm mai.

Cuộc đời này giống như một dòng sông cuộn sóng, những bọt bèo phù phiếm có thể nổi lên rất nhanh rồi vỡ tan biến mất không dấu vết. Chỉ có những hạt cát vàng lắng đọng của lao động chân chính, của tay nghề thực thụ và lòng kiên định với giá trị thực mới ở lại vĩnh viễn dưới đáy sông sâu.

Mỗi khi đứng trước chiếc bàn kiểm tra điện nước ở tiệm của mình, nhìn vào những vết sẹo dầu mỡ trên bàn tay, tôi sẽ luôn nhớ về gian xưởng cơ khí của D. đêm nay. Giữ trọn sự kiên định với cái nghề mình đã chọn, không để lòng tham dẫn lối và cần mẫn tạo ra giá trị mỗi ngày, đó chính là bản lĩnh sâu sắc và tự do đích thực nhất của một người đàn ông từng trải.