Tôi vừa ghé qua trả cho B. chiếc kìm bấm đinh tán mượn hồi sáng thì thấy B. đang đứng tần ngần giữa xưởng, vẻ mặt đầy khó xử. Phía trước cửa xưởng, một chiếc xe ba gác máy đang chờ sẵn, trên xe đã xếp gọn bốn bộ cửa nhôm kính bóng loáng trị giá gần hai mươi triệu đồng.

B. kéo tôi vào góc xưởng, thì thào đầy lo lắng:

"Chú ơi, bốn bộ cửa này con vừa gia công xong cho anh V., một thầu xây dựng công trình nhà phố quen mặt ở quận Cẩm Lệ. Anh ấy hay đặt đồ bên con, nhưng lần này xe tới bốc hàng thì anh ấy gọi điện bảo đang kẹt tiền mặt, xin con cho chở hết cửa đi lắp ráp cho kịp tiến độ nghiệm thu, rồi hứa ba hôm nữa chủ nhà giải ngân sẽ chuyển khoản trả đủ một cục hai mươi triệu. Khổ nỗi sáng mai con phải thanh toán mười hai triệu tiền thanh nhôm cho bên đại lý nhập hàng, trong tài khoản con giờ chỉ còn vỏn vẹn hai triệu. Con không cho chở đi thì sợ mất lòng mối thầu quen, mà cho chở đi thì sáng mai con lấy tiền đâu đập vào đại lý hả chú?"

Tôi nhìn bốn bộ cửa trên xe ba gác, rồi vỗ vai B.:

"Con nghe chú nói đây: Làm ăn với khách quen, giúp đỡ nhau lúc hoạn nạn là cái tình của người làm nghề, nhưng nếu con không biết cách vạch rõ giới hạn ngay từ lần đầu tiên này, thì cái tình đó sẽ biến thành cái cớ để người ta chiếm dụng vốn và giẫm đạp lên chén cơm của chính con!"

Cái bẫy "mối quen" và bài toán chiếm dụng vốn

Tôi giải thích cho B. hiểu bản chất của việc khách quen xin lấy hàng trước trả tiền sau trong giới thầu phụ xây dựng:

Nhiều nhà thầu hay khách quen khi nhận công trình lớn thường gặp tình trạng kẹt tiền mặt tạm thời hoặc muốn gom tiền để xoay vòng việc khác sinh lời. Khi đó, họ sẽ tìm tới những người thợ trẻ mới mở xưởng như B., những người hay nể nang, sợ mất mối làm ăn, để đề nghị "lấy hàng trước, thanh toán sau".

Nếu B. dễ dãi gật đầu cho chở toàn bộ hàng đi mà không thu một đồng cọc nào, quyền kiểm soát tài sản hoàn toàn tuột khỏi tay B. Khi cửa đã được bắt vít, trét keo cố định vào tường nhà của người ta, B. không thể nào tự tiện đến tháo dỡ xuống được vì sẽ phạm vào tội xâm phạm chỗ ở hoặc hủy hoại tài sản của chủ nhà.

Đến hẹn ba ngày, ông thầu có thể viện đủ lý do: chủ nhà chưa giải ngân, thợ sơn nước làm chậm, bận đi công trình ở tỉnh khác. Từ ba ngày sẽ kéo dài thành ba tuần, ba tháng. B. trở thành kẻ đi van xin người khác trả tiền cho chính mồ hôi nước mắt của mình, trong khi đại lý vật tư thì ngày nào cũng réo tên đòi nợ, dọa cắt nguồn cấp hàng.

Giúp đỡ đối tác lúc khó khăn là điều nên làm, nhưng giúp đỡ phải đi kèm với nguyên tắc phòng vệ rủi ro.

Chiến thuật ba bước: Giúp có giới hạn và bảo lưu tài sản

Tôi chỉ tay vào chiếc điện thoại của B., hướng dẫn cậu em gọi lại cho ông thầu V. và áp dụng ngay chiến thuật thương lượng ba bước:

Bước một, tách bạch chi phí vật tư gốc và tiền công thợ.
Tôi bảo B. nói thẳng thắn, giọng chân thành nhưng dứt khoát: "Anh V. ơi, em với anh làm việc với nhau nhiều công trình rồi, em rất muốn hỗ trợ anh để kịp tiến độ bàn giao cho chủ nhà. Nhưng xưởng em nhỏ, sáng mai đại lý vật tư xiết nợ mười hai triệu tiền nhôm thanh, nếu em không nộp thì họ không cho bốc hàng làm các công trình tiếp theo. Vì vậy, em chỉ có thể hỗ trợ anh phần tiền công và lợi nhuận của em là tám triệu đồng cho anh nợ lại trong năm ngày. Còn mười hai triệu tiền vật tư gốc, anh bắt buộc phải chuyển khoản trước cho em chiều nay thì em mới dám cho tài xế lăn bánh chở cửa đi được".
Quy tắc này ép đối tác phải chia sẻ rủi ro. Nếu họ thực sự có thiện chí và trân trọng mối làm ăn, họ sẽ tìm cách xoay xở mười hai triệu tiền gốc để lấy hàng. Nếu họ nổi giận gắt gỏng đòi hủy kèo chỉ vì không được lấy không công cả lô hàng, thì đó là dấu hiệu rõ ràng của một mối thầu đang trên bờ vực vỡ nợ, B. giữ lại hàng là vừa kịp thoát một bàn thua cháy túi.

Bước hai, lập biên bản giao nhận hàng hóa có điều khoản bảo lưu quyền sở hữu.
Nếu ông thầu chuyển đủ mười hai triệu tiền gốc, trước khi cho xe ba gác chở hàng đi, B. phải yêu cầu tài xế hoặc đại diện bên thầu ký vào một tờ Biên bản giao nhận hàng hóa. Trong biên bản ghi rõ số lượng bốn bộ cửa, số tiền đã thanh toán, số tiền còn nợ tám triệu, hạn chót thanh toán vào ngày cụ thể, và đặc biệt thêm một dòng điều khoản: "Toàn bộ số cửa nhôm kính nêu trên thuộc quyền sở hữu của Xưởng B. cho đến khi Bên mua thanh toán dứt điểm một trăm phần trăm giá trị hợp đồng". Dòng chữ này là căn cứ pháp lý bảo vệ B. nếu xảy ra tranh chấp công nợ.

Bước ba, hỗ trợ một lần nhưng đóng sập cánh cửa cho lần sau.
Khi giao hàng xong, B. cần gửi một tin nhắn chốt lại: "Lần này em dốc hết tiền túi hỗ trợ anh để xong việc công trình, anh nhớ thu xếp thanh toán đúng hẹn năm ngày giúp em. Lần tới các công trình khác, anh em mình cứ tuân thủ đúng quy trình thanh toán đủ tại xưởng trước khi xuất hàng để em chủ động nhập vật tư anh nhé". Động thái này giúp đối tác hiểu rằng đây là một sự linh hoạt đặc biệt trong hoạn nạn, chứ không phải một tiền lệ để lần sau tiếp tục lạm dụng.

Tiếng máy cắt lại rộn rã trong chiều tan tầm

B. hít một hơi thật sâu, cầm điện thoại lên gọi cho ông thầu V. đúng như những gì tôi dặn. Đầu dây bên kia im lặng một thoáng, rồi ông thầu đổi giọng mềm mỏng hơn: "Thôi được rồi, chú mày nói rứa thì anh hiểu. Chờ anh mười lăm phút anh chuyển khoản mười hai triệu tiền gốc cho chú mày".

Mười phút sau, tiếng chuông điện thoại của B. báo có mười hai triệu đồng vào tài khoản. Cậu em nhanh chóng in hai bản biên bản bàn giao, cho tài xế ký tên nhận hàng rồi mới cho xe nổ máy chở cửa rời xưởng.

Nhìn chiếc xe ba gác lăn bánh, B. quay sang tôi, quẹt mồ hôi trên trán rồi thở phào nhẹ nhõm:

"Trời ơi, nhẹ cả người chú à! Cứ tưởng nói ra thì mất mối quen, ai ngờ nói rõ ràng rành mạch như rứa người ta lại tôn trọng mình hơn."

Tôi cười, lấy chiếc chổi đó quét lại đống mạt nhôm vương vãi trên sàn xưởng:

"Làm nghề buôn bán hay dịch vụ, lòng tốt mà không có ranh giới bảo vệ thì chỉ là sự nhu nhược. Người làm ăn đàng hoàng họ không bao giờ giận con vì con sòng phẳng. Chỉ có những kẻ muốn lợi dụng con mới cảm thấy khó chịu khi con bắt họ phải rõ ràng mà thôi."

B. gật đầu lia lịa, lại vui vẻ cắm điện bật máy cắt nhôm cho đơn hàng tiếp theo. Tiếng cưa sắt rít lên giòn giã giữa ánh đèn vàng ấm áp, vững chãi như chính bản lĩnh của người thợ trẻ vừa biết tự dựng lên ranh giới để bảo vệ cơ nghiệp của đời mình.