Mỗi lần chạm tay vào những vết xước trên thân chiếc thước kẹp, ký ức về bài học nhập môn ngày ấy lại ùa về, vẹn nguyên và sống động như mới xảy ra ngày hôm qua.

Chiếc đinh rỉ trong lồng cánh quạt và thử thách lòng tham

Năm ấy tôi mới mười chín tuổi, chân ướt chân ráo từ quê ra phố, theo học nghề tiện cơ khí và quấn mô tơ điện tại xưởng của ông cụ B. Ông cụ B. khi đó đã ngoài năm mươi tuổi, dáng người quắc thước, hai bàn tay đen nhẻm dầu mỡ cơ khí nhưng đôi mắt thì sáng quắc và cực kỳ nghiêm nghị.

Một buổi trưa hè oi ả, một người đàn ông trung niên chở bằng xe đạp thồ tới xưởng một chiếc máy bơm nước ly tâm công nghiệp dùng để tưới vườn cây ăn trái. Người khách vẻ mặt hớt hải, lo lắng tột cùng:

"Bác B. ơi, cái máy bơm tưới tiêu của tôi tự dưng đang chạy thì khựng lại, bốc mùi khét lẹt rồi đứng im re. Cả vườn cam đang kỳ trổ hoa thiếu nước là chết cháy hết. Bác coi giùm tôi có phải cháy cuộn dây đồng hay gãy trục quay rồi không? Bác ráng quấn lại cuộn dây nhanh giùm tôi, hết năm bảy trăm ngàn hay một triệu tôi cũng xin trả đủ, miễn sao chiều nay có máy đem về tưới."

Lúc đó, một người thợ phụ làm chung xưởng với tôi nháy mắt với ông cụ B., thì thào:

"Kèo thơm rồi sư phụ! Khách này đang cần gấp lại mù tịt về máy móc, họ sẵn sàng chi cả triệu bạc. Sư phụ cứ nhận quấn lại dây đồng với thay bộ bạc đạn mới, giữ máy lại hai ngày rồi kiếm đậm một mớ chia cho anh em trong xưởng."

Tôi đứng bên cạnh, nín thở nhìn xem người thầy của mình sẽ xử lý ra sao trước món tiền hời từ trên trời rơi xuống.

Ông cụ B. không nói một lời. Ông lẳng lặng cắm điện thử máy trong đúng ba giây: mô tơ rung nhẹ gầm lên nhưng cánh quạt không nhúc nhích. Ông rút phích cắm điện, lấy chiếc cờ-lê tháo bốn con ốc mặt bích bảo vệ cánh quạt buồng bơm.

Khi nắp buồng bơm mở ra, ông cụ B. lấy chiếc tuốc-nơ-vít khều nhẹ: Một chiếc đinh mười phân bị rỉ sét do hút phải từ dưới đáy giếng khoan kẹt cứng giữa rãnh cánh quạt và vỏ buồng bơm. Ông nhặt chiếc đinh rỉ ra, dùng tay xoay nhẹ cánh quạt: trục máy quay tít êm ru. Ông lấy giẻ lau sạch rỉ sét, tra thêm vài giọt dầu máy vào ổ bạc, rồi siết ốc nắp bích lại như cũ.

Toàn bộ quá trình kiểm tra và xử lý diễn ra chưa đầy mười phút.

Ông cụ B. cắm điện lại, chiếc máy bơm gầm lên một tiếng giòn giã rồi hút gió rít từng hồi mạnh mẽ. Người chủ vườn cam trố mắt nhìn, ngỡ ngàng không tin vào mắt mình.

Ông cụ B. quẹt mồ hôi trên trán, đưa chiếc đinh rỉ cho người khách:

"Máy của chú không cháy cuộn dây, cũng chẳng hỏng bạc đạn chi hết. Nó chỉ bị kẹt chiếc đinh này ở cánh quạt làm nghẽn cơ khí thôi. Chú đem về gắn ống nước vào tưới cho vườn cam kịp giờ đi. Tiền công tháo nắp với tra dầu của chú hết đúng mười ngàn đồng tiền mua gói thuốc lá!"

Người chủ vườn cam mừng rỡ đến mức run rẩy hai tay, ông rút tờ năm mươi ngàn dúi vào túi áo ông cụ B. nằng nặc cảm ơn nhưng ông kiên quyết thối lại đúng bốn mươi ngàn, không nhận dư một cắc nào.

Mánh khóe học ba ngày là thạo, bàn tay sạch phải rèn cả một đời

Sau khi người khách đạp xe rời đi, người thợ phụ càu nhàu trong xưởng:

"Sư phụ gàn dở quá! Người ta tự nguyện đưa cả triệu bạc mà không lấy, tự dưng đi nhặt cây đinh lấy mười ngàn bạc lẻ, làm thợ mà nghèo kiết xác như rứa thì bao giờ mới giàu được."

Ông cụ B. quay lại, ánh mắt nghiêm khắc như muốn xuyên thấu tâm can người đối diện. Ông ngoắc tôi và người thợ phụ lại gần chiếc bàn tiện, giọng ông trầm ấm nhưng đanh thép từng từ:

"Mấy đứa bay nghe cho kỹ đây: Cái nghề cơ khí, điện máy này, mánh khóe lừa lọc thì học ba ngày là thành thạo để móc túi thiên hạ. Muốn chém khách một triệu bạc dễ như trở bàn tay: tháo cọng dây nguồn ra giấu đi bảo cháy cuộn dây, lấy giấy ráp cọ xước trục máy bảo hỏng bạc đạn, khách hàng mù tịt kỹ thuật họ biết đường nào mà lần!

Nhưng kiếm tiền bằng cách lợi dụng sự hoạn nạn và dốt nát của người khác là cách kiếm tiền của phường bất lương, buôn chuyến ăn xổi. Những đồng tiền bẩn thỉu đó nuốt vào bụng rồi đời con đời cháu chúng mày cũng sẽ phải trả lại bằng những tai ương khác.

Còn cái tâm trong sạch và chữ tín của người thợ, chúng mày phải đổ mồ hôi sôi nước mắt rèn giũa cả một đời người mới dựng lên được. Chiều nay ta lấy của người ta mười ngàn, nhưng ta cứu được cả vườn cam của gia đình họ. Đêm về ta kê cao gối ngủ một giấc ngon lành, không sợ trời phạt, không sợ ai đến đập cửa chửi rủa. Và ngày mai, cả cái làng đó hễ hỏng cái máy bơm, cái mô tơ là họ sẽ tìm đến xưởng của ta. Đó mới là cái gốc rễ để một người thợ sống đời ở kiếp với cái nghề của mình!"

Năm năm sau đó, tôi học được từ ông cụ B. tất cả những tinh hoa của nghề: từ cách mài góc dao tiện sắt sao cho phoi tiện ra đều tăm tắp như sợi chỉ đồng, cách nghe tiếng gầm của động cơ để đoán đúng bạc đạn khô dầu hay rotor bị đảo pha, cho đến kỹ thuật cân vành xe máy chính xác từng mi-li-mét.

Nhưng điều lớn lao nhất mà người thầy già truyền lại cho tôi, chính là: Ông tuyệt đối không truyền cho tôi bất kỳ một mánh khóe gian lận nào!

Ngày tôi hoàn thành khóa học nghề để ra ngoài bôn ba, ông cụ B. trao cho tôi chiếc thước kẹp cơ khí bằng thép này và một chiếc cờ-lê mạ crôm. Ông vỗ vai tôi dặn dò:

"Ta cho con cái nghề để kiếm cơm nuôi thân. Đi ra đời, vật đổi sao dời, nhưng nhớ lấy lời ta dặn: Bàn tay người thợ dẫu có lấm lem dầu mỡ đen sì, nhưng cái tâm và chữ ký của con lúc giao máy cho khách thì phải luôn sáng bóng và sạch sẽ như lưỡi dao tiện này!"

Ngọn lửa soi đường suốt hai mươi năm phong ba

Hơn hai mươi năm trôi qua, người thầy già của tôi đã về với cõi vĩnh hằng từ lâu, nhưng lời răn dạy bên chiếc máy tiện ngày nào vẫn luôn là ngọn hải đăng soi sáng từng bước đi trong cuộc đời tôi.

Tôi từng trải qua những năm tháng tuổi trẻ bồng bột, từng mở công ty, từng vấp ngã phá sản trắng tay phải đi làm thuê gầy dựng lại từ đầu. Nhưng trong bất kỳ hoàn cảnh ngặt nghèo nào, tôi chưa từng một lần dám dùng mánh khóe để bòn rút tiền của khách hàng hay tráo đổi linh kiện để kiếm lợi bất chính.

Cái tiệm điện nước nhỏ sau bến xe Đà Nẵng của tôi hôm nay có thể không mang lại cho tôi sự giàu sang nứt đố đổ vách, nhưng nó cho tôi một cuộc sống đàng hoàng, một chén cơm sạch sẽ và sự kính trọng, tin cậy tuyệt đối của bà con chòm xóm suốt hàng chục năm qua.

Tôi cất chiếc thước kẹp cơ khí vào ngăn kéo trên cùng của bàn làm việc, khẽ mỉm cười nhìn ra con phố sớm mai. Làm thợ hay làm người, cái đỉnh cao của sự khôn ngoan không nằm ở những mưu mô mánh khóe trục lợi ngắn hạn, mà nằm ở sự chính trực và lòng tự trọng thiêng liêng với công việc mình làm. Giữ cho đôi bàn tay và lương tâm luôn sạch sẽ, đó mới là cơ nghiệp bền vững nhất mà không bão giông nào của cuộc đời có thể quật ngã được.