Q. đặt tập hồ sơ lên bàn, giọng khản đặc:

"Chú ơi, chú bán cho con chiếc bóng đèn bàn loại chống mỏi mắt với ánh sáng vàng ấm với. Mấy hôm nay con thức tới hai, ba giờ sáng làm thêm sổ sách, mắt con mờ tịt không nhìn rõ số má trên bảng tính nữa rồi."

Tôi nhìn con bé, không vội lấy bóng đèn mà kéo ghế bảo nó ngồi xuống, rót cho nó ly nước ấm:

"Ngồi nghỉ chút đi con. Ban ngày con làm tám tiếng ở công ty rồi, tối về còn ôm thêm đống sổ sách dơ hầy này làm chi cho kiệt sức rứa? Kiếm thêm tiền là tốt, nhưng nhìn con như chiếc lá úa sắp rụng thế này thì tiền kiếm được có đủ bù tiền thuốc men không?"

Q. rơm rớm nước mắt, giãi bày:

"Con cũng muốn nghỉ ngơi lắm chú, nhưng tiền thuê nhà, tiền gửi về quê phụ mẹ nuôi em học đại học làm con áp lực quá. Có một ông giám đốc công ty xây dựng nhỏ bên Điện Bàn vừa gọi điện nhờ con nhận làm báo cáo tài chính và dọn dẹp sổ sách thuế ngoài giờ cho công ty ổng. Ổng trả thù lao hai triệu đồng một tháng. Con đang đắn đo quá, tính nhận thêm để có thêm hai triệu đắp vào tiền sinh hoạt, nhưng sức con dạo này xuống quá chú à, sáng dậy đầu đau như búa bổ."

Tôi thở dài, lấy một tờ giấy trắng và cây bút bi đặt trước mặt Q.:

"Con cầm bút lên đây, chú với con cùng tính một bài toán sòng phẳng xem cái hợp đồng hai triệu đồng ngoài giờ này thực chất mang lại cho con bao nhiêu tiền, hay là con đang tự bỏ tiền túi và sức khỏe ra để làm giàu cho người ta!"

Ảo ảnh của con số thu nhập danh nghĩa

Tôi chỉ cho Q. thấy một cái bẫy tư duy rất phổ biến của những người trẻ đi làm thêm ngoài giờ: Nhìn vào con số tiền công danh nghĩa mà hoàn toàn bỏ quên chi phí ngầm và sự hao mòn cơ thể.

Người thuê việc ngoài giờ họ rất khôn ngoan. Khi họ thuê một nhân viên chính thức, họ phải trả lương cơ bản, đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, trang bị máy tính, bàn ghế, trả tiền điện nước văn phòng và phụ cấp xăng xe. Nhưng khi họ thuê một người làm thêm ngoài giờ với giá hai triệu đồng một tháng, họ trút bỏ được toàn bộ các gánh nặng chi phí đó sang vai người lao động.

Người nhận việc làm thêm thường chỉ nghĩ đơn giản: "Mỗi tháng mình có thêm hai triệu bỏ túi". Nhưng thực tế có phải như vậy không?

Bảng tính chi phí thực tế cho một công việc làm thêm

Tôi cùng Q. vạch ra từng dòng chi phí vô hình mà con bé chưa từng nghĩ tới:

Một là, chi phí trực tiếp về xăng xe và đi lại.
Công ty xây dựng đó nằm ở Điện Bàn, cách phòng trọ của Q. hơn hai mươi cây số. Mỗi tháng, Q. phải chạy xe máy ít nhất bốn đến năm chuyến cả đi lẫn về để lấy chứng từ, đối chiếu hóa đơn và nộp hồ sơ. Tổng quãng đường đi lại khoảng hai trăm cây số mỗi tháng trên quốc lộ bụi bặm, xe tải chạy rầm rập. Tiền xăng xe tiêu tốn khoảng hai trăm ngàn, tiền hao mòn xe máy, thay nhớt và rửa xe mất thêm một trăm ngàn.

Hai là, chi phí vật tư và công cụ làm việc cá nhân.
Máy tính xách tay cá nhân của Q. phải chạy hết công suất ban đêm, tiền điện thắp sáng và quạt mát phòng trọ, tiền mực in, giấy in các bảng kê báo cáo mang về nhà làm. Khoản này ngốn thêm ít nhất một trăm năm mươi ngàn đồng mỗi tháng.

Ba là, rủi ro nghề nghiệp và trách nhiệm pháp lý.
Làm sổ sách thuế cho một công ty xây dựng là công việc cực kỳ phức tạp với hàng trăm hóa đơn dầu mỡ, vật liệu trôi nổi. Khi làm việc trong tình trạng đêm muộn, đầu óc mệt mỏi rệu rã, chỉ cần gõ nhầm một chữ số mã số thuế hay sót một hóa đơn quá hạn, cơ quan thuế kiểm tra phạt hành chính vài triệu đồng thì ai là người đứng ra chịu trách nhiệm? Ông giám đốc chắc chắn sẽ trừ thẳng vào tiền công của Q.

Bốn là, chi phí hao mòn thể lực và suy giảm hiệu suất công việc chính.
Đây là khoản chi phí đắt đỏ nhất. Thức khuya triền miên làm dạ dày co thắt, mắt mờ, làn da xám xịt và suy giảm hệ miễn dịch. Đến ban ngày đi làm ở công ty chính, đầu óc lờ đờ, chậm chạp, dễ cáu gắt và phạm sai sót trong công việc hàng ngày, làm mất đi cơ hội được tăng lương hoặc thăng tiến ở vị trí công việc chính thức có bảo hiểm lâu dài.

Cộng tất cả các khoản chi phí thực tế lại, trong số hai triệu đồng danh nghĩa đó:

• Chi phí xăng xe, vật tư trực tiếp đã mất gần năm trăm ngàn.
• Thời gian bỏ ra khoảng bốn mươi tiếng một tháng (mỗi đêm hai tiếng, cộng ngày nghỉ cuối tuần).
• Tính ra, mỗi giờ lao động trí óc căng thẳng của Q. chỉ được trả chưa đầy ba mươi lăm ngàn đồng, thấp hơn cả tiền công của một người phụ việc bưng bê quán cà phê!

Quyết định buông tay để giữ gìn sinh lực

Nhìn những con số rành rọt hiện lên trên trang giấy trắng, Q. bàng hoàng buông cây bút xuống bàn, hai tay ôm mặt:

"Trời ơi chú ơi... Con chưa bao giờ ngồi cộng trừ chi li như rứa cả. Con cứ tưởng mình ráng cày cuốc là có thêm tiền, ai ngờ tính ra con đang bán rẻ sức lực và thời gian của mình với giá bèo bọt đến thế này."

Tôi lấy chiếc bóng đèn bàn có ánh sáng vàng bảo vệ thị lực đưa cho Q., giọng trầm ấm vỗ về:

"Con hiểu ra là tốt rồi. Tiền bạc ai cũng cần, nhưng sức lực con người là một nguồn tài nguyên hữu hạn. Con đem sinh lực của tuổi trẻ đi bán tháo cho những công việc giá rẻ mạt ngoài giờ, để rồi vài năm nữa khi thân thể đổ bệnh thì bao nhiêu tiền kiếm được cũng không mua lại được sức khỏe ban đầu đâu con."

Tôi khuyên Q. giải pháp dứt khoát ngay trong tối nay:

• Gọi điện từ chối thẳng thắn gói việc hai triệu ở Điện Bàn: "Dạ thưa anh, em vừa rà soát lại lịch làm việc và sức khỏe cá nhân, dạo này khối lượng công việc ở cơ quan chính của em đang rất nặng nên em không thể đảm bảo thời gian chạy qua lại đối chiếu chứng từ cho bên anh được. Em xin phép không nhận gói việc này để không làm ảnh hưởng đến tiến độ của công ty anh ạ".
• Tập trung toàn bộ tâm sức nâng cao năng suất và chất lượng công việc kế toán ở công ty chính vào ban ngày để xứng đáng với mức lương tốt và xét thưởng cuối năm.
• Dành các buổi tối sau bảy giờ để ăn một bữa cơm nóng đủ chất, đi bộ thể dục ba mươi phút quanh bờ hồ và đi ngủ trước mười một giờ để não bộ được tái tạo.

Q. cầm chiếc bóng đèn mới, đứng dậy cúi đầu cảm ơn tôi. Con bé rút điện thoại gọi ngay cho ông giám đốc công ty xây dựng để từ chối gói việc như lời tôi dặn. Khi cúp máy, một nụ cười nhẹ nhõm hiếm hoi nở trên gương mặt người con gái trẻ. Đôi khi, sự tiến bộ tài chính đích thực không nằm ở việc nhận thêm thật nhiều việc để vắt kiệt bản thân, mà nằm ở dũng khí biết nói lời từ chối những món hời ảo ảnh để bảo toàn vốn quý giá nhất của đời mình: đó là sức khỏe và sự minh mẫn.