Nó dựng xe, bước vào tiệm với chiếc áo bảo hộ lao động ướt đẫm mồ hôi sau lưng. Tháo chiếc mũ bảo hiểm ra, L. ngồi phịch xuống bậc thềm, vẻ mặt bần thần kéo theo một tiếng thở dài:

"Chú cho con xin cốc nước mát với. Trưa nay con vừa bị ông cai thầu xây dựng mắng một trận tơi bời, đuổi con khỏi công trình nhà vườn dưới Hòa Tiến rồi chú à."

Tôi rót cho nó ly nước mía mát lạnh mua từ bà cụ đầu ngõ, đẩy sang:

"Uống ngụm nước cho hạ hỏa đi con. Con làm việc cẩn thận có tiếng xưa nay, ông thầu chê con tay nghề dở hay chuyện gì mà nổi nóng rứa?"

L. tu ực một hơi cạn nửa ly nước, quẹt mồ hôi trán rồi kể lại. Sáng nay nó đến khảo sát để lắp đặt hệ thống camera và thiết bị điện thông minh cho một căn biệt thự nhà vườn mới hoàn thiện. Ông chủ nhà là một đại gia kinh doanh gỗ, tiền bạc rủng rỉnh nhưng lại không rành về kỹ thuật. Thấy chủ nhà chịu chi, ông cai thầu móc nối bảo L. phải lập một bản dự toán gói thiết bị cao cấp nhất: dàn camera nhận diện khuôn mặt ngoại nhập đắt tiền, hệ thống công tắc cảm ứng thông minh điều khiển qua mạng, tổng dự toán lên tới hơn tám mươi triệu đồng. Nếu hợp đồng này ký trót lọt, ông thầu chia cho L. hai mươi lăm triệu tiền hoa hồng chênh lệch và tiền công lắp đặt.

Nhưng khi trèo lên trần và mở hộp kỹ thuật kiểm tra thực tế, L. phát hiện toàn bộ đường dây điện trục chính của căn nhà được đội thợ hồ đi dây âm tường loại tiết diện nhỏ, chất lượng kém, lại không có tiếp địa an toàn. Nếu gắn dàn thiết bị công suất cao và hệ thống điện tử nhạy cảm này vào, chỉ cần mùa mưa dông sấm sét đánh lan truyền hoặc nguồn điện chập chờn là toàn bộ thiết bị thông minh sẽ cháy sạch bo mạch, nguy hiểm hơn là nguy cơ chập cháy nổ âm tường đe dọa an toàn cả ngôi nhà.

L. thẳng thắn trình bày sự thật với chủ nhà. Nó từ chối nhận gói thầu tám mươi triệu, chỉ tư vấn giải pháp đi lại đường dây an toàn và lắp dàn thiết bị camera tiêu chuẩn phù hợp với nhu cầu gia đình, tổng chi phí chỉ vỏn vẹn hai mươi hai triệu đồng.

Chủ nhà chưa kịp quyết định thì ông cai thầu đã kéo L. ra góc vườn, chửi nó là "thằng thợ dại dột, chê tiền, đã nghèo kiết xác còn bày đặt thanh cao làm mất mối làm ăn của người khác", rồi lập tức gọi đội thợ khác tới thay thế.

L. nhìn tôi, giọng chùng xuống đầy trăn trở:

"Người ta nói con ngu chú à. Mấy người thợ làm chung bảo đi làm công trình thì cứ vẽ vời ra mà kiếm tiền, việc dây điện hỏng là việc của thợ hồ, sau này cháy nổ thì lại có cớ ăn tiền bảo trì sửa chữa. Con từ chối hai mươi lăm triệu tiền hoa hồng bằng cả ba tháng cày cuốc, giờ bị đẩy ra rìa, con tự hỏi mình làm vậy có đúng không chú?"

Con làm trúng rồi, giữ chữ tín của người thợ quý hơn mâm cỗ đầy

Tôi nhìn vào gương mặt cương trực của người thợ trẻ, trong lòng trào dâng một sự cảm mến và kính trọng sâu sắc. Tôi vỗ mạnh vào đầu gối L., giọng tôi rành rọt từng chữ:

"L. này, con nghe cho kỹ lời chú nói đây: Con làm như rứa là trúng! Trúng một cách đàng hoàng, tử tế và giữ trọn cái đạo làm nghề của một người thợ chân chính. Con không hề ngu dại, mà con vừa tự cứu lấy danh dự và cái nghiệp làm thợ của con về lâu dài đó!"

L. ngước lên nhìn tôi, ánh mắt như vợi bớt đi sự ấm ức. Tôi nhặt một chiếc đầu cốt đồng lên, từ tốn giải thích cái giá trị sâu xa đằng sau chữ tín của người làm kỹ thuật:

Thứ nhất, cái nghề điện nước, kỹ thuật dân dụng là cái nghề bán sự an toàn cho tính mạng và tài sản của người khác. Một người thợ có lương tâm không bao giờ được phép nhắm mắt làm ngơ trước mối hiểm họa chập cháy chỉ để bỏ túi vài đồng tiền hoa hồng nhơ bẩn. Con vẽ ra gói tám mươi triệu, con cầm hai mươi lăm triệu đút túi hôm nay, nhưng vài tháng sau sét đánh cháy rụi hệ thống, hoặc dây điện âm tường bốc khói thiêu rụi cả căn nhà gỗ của người ta, lúc đó con ăn ngon ngủ yên được không? Con đối diện với lương tâm của mình và pháp luật thế nào khi người ta truy cứu trách nhiệm nghiệm thu kỹ thuật?

Thứ hai, kiếm tiền bằng cách vẽ vời, móc túi khách hàng dựa trên sự mù mờ của họ là cách làm ăn của những kẻ thiển cận, buôn chuyến ăn xổi. Những kẻ đó có thể kiếm tiền nhanh trong một vài công trình, nhưng tiếng xấu đồn xa, giới chủ nhà và các nhà thầu đàng hoàng sẽ sớm nhận ra sự gian dối và đào thải họ. Ngược lại, sự trung thực và thẳng thắn của con chính là một tài sản vô giá. Chủ nhà giàu có đó hôm nay có thể chưa hiểu hết, nhưng khi họ tham khảo những kỹ sư có chuyên môn thật sự, họ sẽ nhận ra con là người thợ duy nhất dám nói thật để bảo vệ an toàn cho gia đình họ. Một khi con tạo dựng được niềm tin tuyệt đối, họ sẽ giới thiệu con cho cả mạng lưới bạn bè giàu có của họ, và đó mới là nguồn khách hàng bền vững nuôi sống con cả đời.

Thứ ba, sự thanh thản khi cầm đồng tiền mồ hôi sạch sẽ là thứ không bạc vàng nào mua nổi. Cầm vài chục triệu tiền công vẽ vời mà đêm về nơm nớp lo điện chập, sợ khách hàng réo tên chửi bới thì cuộc đời người thợ đó rẻ mạt lắm. Con từ chối mối lợi bất chính để giữ trọn sự an toàn cho khách, con ngẩng cao đầu đi giữa trời đất, đó mới là phong thái của một người thợ có tay nghề và có lòng tự trọng.

Bài học từ những người thợ vẽ vời mà tôi từng chứng kiến

Nói đến đó, tôi chỉ tay sang dãy ki-ốt đối diện bên đường, nơi từng có một tiệm sửa chữa điện lạnh khá lớn nhưng đã đóng cửa bỏ hoang từ nhiều năm trước.

Hơn mười năm trước, tiệm đó do một người thợ điện lạnh có tay nghề rất giỏi làm chủ. Nhưng người đó có một tật xấu là rất hay "vẽ bệnh". Máy lạnh của khách chỉ bị hỏng cái tụ quạt giá vài chục ngàn thì anh ta phán hỏng lốc máy, đòi thay thế cả triệu đồng; dây điện chuột cắn nhẹ thì bảo chập cháy toàn phần phải thay nguyên đường dây mới. Những năm đầu, anh ta kiếm tiền rất nhanh, sắm xe tay ga xịn, tối nào cũng nhậu nhẹt linh đình và thường cười cợt những người thợ già như tôi là "làm ăn cổ lỗ sĩ, không biết cách móc túi khách".

Nhưng cái kim trong bọc lâu ngày cũng lòi ra. Khách hàng thời nay họ thông minh lắm, một lần bị lừa họ im lặng bỏ qua, nhưng họ sẽ cảnh báo cho cả khu phố. Tiếng dữ đồn xa, chỉ sau ba năm, tiệm điện lạnh đó rơi vào cảnh ế ẩm hoàn toàn, không một người dân nào trong vùng dám gọi đến sửa. Anh ta nợ nần tiền mặt bằng, tiền linh kiện, cuối cùng phải dẹp tiệm trong ê chề và đi nơi khác làm thuê kiếm cơm qua ngày.

Đó là quy luật đào thải nghiệt ngã của cuộc đời làm thợ: Bất kỳ sự giàu có nào xây dựng trên sự lừa dối và vẽ vời đều sẽ sụp đổ như một lâu đài cát trước sóng biển.

Hôm nay, nhìn cậu em L. mới hai mươi sáu tuổi, trong túi chẳng có bao nhiêu tiền, đi chiếc xe máy cà tàng mà dám gạt phắt món hoa hồng hai mươi lăm triệu bạc để bảo vệ sự an toàn cho ngôi nhà của khách, tôi thấy lòng mình ấm áp vô cùng. Một người thợ trẻ biết trân trọng sự an toàn của người khác hơn lợi ích của bản thân là của hiếm giữa thời buổi thực dụng này. Chính sự liêm chính của L. đã nhắc nhở một ông chú làm nghề như tôi: Danh tiếng của người thợ không đo bằng độ dày của ví tiền sau mỗi công trình, mà đo bằng sự yên tâm và nụ cười của chủ nhà mỗi khi đêm về họ bật cầu dao điện lên.

Ánh mắt sáng rỡ dưới vệt dầu mỡ trên trán

L. nghe tôi nói xong, khẽ gật đầu, vệt cau có trên trán hoàn toàn biến mất. Nó lấy lại sự tự tin, nở một nụ cười hồn hậu:

"Dạ chú, con hiểu rồi. Mất một công trình đó con không đói được, nhưng con thấy lòng mình nhẹ tênh. Chiều nay con sang nhận sửa lại đường dây cho nhà bà cụ bán chè bên Hòa Cường, ít tiền nhưng chắc cú chú hè."

Tôi đứng dậy, lấy cho nó một bó băng keo cách điện và vài mét ống ghen chịu nhiệt, vỗ vai người thợ trẻ tiễn nó ra cửa. Dưới cái nắng chói chang của mùa hè miền Trung, bóng lưng của L. thẳng tắp trên chiếc xe máy chở đồ nghề, mang theo khí chất của một người lao động chân chính và đàng hoàng.

Làm thợ hay làm người, cái gốc rễ bền vững nhất vẫn là sự tử tế. Đừng bao giờ vì một mâm cỗ đầy trước mắt mà đánh đổi cái bát cơm sạch cả đời. Giữ được chữ tín và bàn tay sạch sẽ, con đường con đi dẫu có chậm rãi đôi chút nhưng mỗi bước chân đều sẽ in sâu vững chãi vào lòng người và đất trời.