Tôi rót cho N. chén nước chè xanh ấm, hỏi:

"Hôm nay Chủ nhật không được nghỉ ngơi hay đi cà phê với bạn bè hả con? Mặt mũi bơ phờ như người mất sổ gạo rứa?"

N. nhấp ngụm chè đắng, giọng ấm ức:

"Chú ơi, con mệt mỏi quá rồi. Suốt từ tối qua tới giờ, một người bạn học cũ thời cấp ba đem sang phòng trọ con một cái thùng máy tính bàn cũ rích bị sét đánh cháy nguồn. Bạn ấy bảo: 'Mày dân công nghệ thông tin chuyên nghiệp, ngó qua giùm tao một tí rồi cài lại phần mềm cho tao xài, anh em bạn bè chí cốt từ xưa tính toán chi ba đồng tiền bạc'. Con cặm cụi tháo lắp, đo đạc, lau chùi ram, rồi phải lấy chiếc nguồn dự phòng trị giá bốn trăm ngàn trong tủ của con gắn qua cho nó chạy.

Làm từ bảy giờ tối tới tận nửa đêm mới xong, bạn ấy chỉ vỗ vai con cười hề hề bảo: 'Cảm ơn nghe, bữa nào rảnh tao đãi chầu cà phê cóc'. Sáng nay bạn ấy lại nhắn tin trách móc bảo máy sao chạy chậm hơn máy ở công ty bạn. Con vừa mất cả đêm không được ngủ, vừa mất toi cái cục nguồn bốn trăm ngàn tiền túi, lại vừa mang bực vào thân. Mà chuyện này không phải lần đầu, họ hàng, người quen hễ hỏng điện thoại, hỏng máy in là cứ mang qua đùn cho con sửa miễn phí. Con muốn từ chối mà sợ mang tiếng là khinh người, tính toán chi li với anh em bạn bè."

Tôi nghe xong, lắc đầu cười xòa:

"Con ơi, thời gian, công sức và chất xám của con bỏ ra là để kiếm cơm nuôi thân, trang trải cuộc sống chứ đâu phải gió trời thổi lại. Con cặm cụi sửa giùm mà người ta coi như việc đương nhiên, thậm chí còn trách ngược lại con. Con cả nể không dám từ chối, nghĩa là chính con đang tự rẻ rúng cái nghề nghiệp và công sức lao động của mình đó!"

Cái bẫy "tiện tay ngó giùm" và tâm lý ỷ lại của người quen

Tôi kéo ghế ngồi gần lại N., chỉ ra cho cậu em thấy căn nguyên của cái vòng luẩn quẩn "nhờ vả miễn phí":

Trong xã hội mình, những người làm nghề kỹ thuật, sửa chữa, công nghệ hay thiết kế rất hay gặp phải sự nhờ vả này. Người ngoài nhìn vào màn hình máy tính hay chiếc tuốc-nơ-vít thường nghĩ mọi thứ rất đơn giản: "Cài lại cái win có mất cái gì đâu", "hàn lại sợi dây có tốn giọt mồ hôi nào đâu", "bấm vài cái phím là xong chứ có nặng nhọc chi". Họ hoàn toàn không nhìn thấy hàng ngàn giờ học tập, kinh nghiệm tích lũy và những rủi ro kỹ thuật ẩn giấu đằng sau.

Khi con nhận lời làm miễn phí vì nể nang:

• Thứ nhất, người nhờ sẽ không bao giờ biết trân trọng giá trị món đồ và công sức của con. Thứ gì có được quá dễ dàng và miễn phí thì người ta coi là rẻ mạt.
• Thứ hai, con tự rước vào mình một "nghĩa vụ bảo hành trọn đời vô hình". Sau khi con sửa xong, bất kỳ trục trặc nào phát sinh về sau, dù là do họ bấm nhầm hay làm rơi rớt, họ đều sẽ đổ lỗi cho con: "Hôm trước mày vừa sửa mà sao giờ lại hư".
• Thứ ba, con tự tước đoạt đi thời gian nghỉ ngơi quý báu và cơ hội nhận những dự án có tiền thật sự.

Từ chối một cách khéo léo, văn minh không làm mất đi tình cảm, mà ngược lại, đó là cách con dạy cho người khác biết tôn trọng công sức lao động của con.

Chiến thuật ba phương án giải quyết dứt điểm sự nhờ vả

Tôi hướng dẫn N. công thức ba phương án để ứng phó với mọi lời nhờ vả từ người quen:

Phương án một: Hướng dẫn họ tự xử lý từ xa bằng tài liệu có sẵn.
Với những lỗi vặt vãnh như cài ứng dụng, dọn dẹp bộ nhớ hay chỉnh cài đặt điện thoại, tuyệt đối không nhận máy về nhà. Hãy nói vui vẻ: "Lỗi này đơn giản lắm anh, anh lên mạng gõ đúng cái dòng này có video hướng dẫn từng bước làm trong ba phút là xong ngay, anh tự làm cho quen tay sau này có trục trặc đỡ phải đi nhờ vả ai". Cách này vừa giữ được thái độ nhiệt tình chỉ bảo, vừa chặn đứng thói quen ỷ lại đem máy sang đùn đẩy.

Phương án hai: Tách bạch tuyệt đối giữa tiền công và tiền linh kiện.
Nếu là người thân thiết ruột thịt hoặc bạn bè nối khố mà con thực lòng muốn giúp đỡ, hãy nói rõ ràng ngay từ khi mở máy: "Vì là anh em bạn bè thân tình, công sức em ngồi cặm cụi tháo máy kiểm tra cả buổi tối em xin tặng anh không lấy tiền công. Nhưng máy này bị cháy cục nguồn, tiền mua linh kiện mới ở đại lý là bốn trăm ngàn đồng, em gửi đường link giá bán và số tài khoản đại lý đây, anh thanh toán tiền mua đồ giúp em để em gắn vào cho anh".
Khi bắt buộc phải chi tiền mặt cho linh kiện, người nhờ sẽ nhận thức được rằng việc sửa chữa luôn đi kèm chi phí thực tế. Họ sẽ không còn dám xem nhẹ công việc của con nữa.

Phương án ba: Đưa ra mức giá ưu đãi nghề nghiệp hoặc giới thiệu sang bên thứ ba.
Khi gặp những ca khó tốn nhiều thời gian hoặc người quen xã giao xa xôi, hãy dùng câu từ chối chuẩn mực: "Dạo này công việc dự án ở công ty em đang chạy nước rút cuối tháng bận tối mắt tối mũi, em không có đủ thời gian và máy móc chuyên dụng ở nhà để bung máy kiểm tra sâu cho anh được. Nhưng chỗ anh em quen biết, em gửi máy sang tiệm của anh bạn em làm cùng nghề, em sẽ dặn bạn ấy tính giá thợ giảm hai mươi phần trăm cho anh".
Lời từ chối này vừa hợp tình hợp lý, không ai có thể trách một người đang bận mưu sinh, lại vừa tạo ra một khoảng cách chuyên nghiệp bảo vệ bản thân.

Một tin nhắn sòng phẳng và sự thanh thản trong tâm hồn

N. nghe tôi giảng giải xong, hai mắt sáng lên. Cậu em rút ngay chiếc điện thoại ra, soạn một tin nhắn gửi cho người bạn cấp ba vừa nhắn tin chê máy chậm:

"Chào T., tối qua máy của bạn bị cháy nguồn nổ tụ do sét đánh, mình đã thay tạm cho bạn chiếc nguồn bốn trăm ngàn trong tủ đồ nghề của mình thì máy mới lên nguồn được. Giờ máy chạy chậm là do chiếc ổ cứng cũ của bạn đã bị xước cơ sau mười năm sử dụng, muốn chạy mượt như máy công ty thì bạn phải nâng cấp thêm ổ cứng thể rắn mới. Bạn chuyển khoản lại cho mình bốn trăm ngàn tiền cục nguồn mình ứng trước hôm qua nhé, còn ổ cứng mới nếu bạn muốn thay thì đem ra tiệm vi tính gần nhà họ có máy đo chuyên dụng hỗ trợ bạn tốt hơn nha."

Chỉ năm phút sau, điện thoại N. báo nhận được bốn trăm ngàn chuyển khoản từ người bạn, kèm theo một dòng tin nhắn: "Ủa vậy hả, tao tưởng máy bị lỗi nhẹ thôi. Cảm ơn mày đã ứng tiền mua đồ giùm tao nghe!".

N. nhìn màn hình điện thoại, thở phào nhẹ nhõm như vừa trút được một tảng đá đè nặng trong lòng suốt bao năm qua:

"Đúng là trước giờ do con tự vẽ ra nỗi sợ rồi tự làm khổ mình chú à. Cứ sòng phẳng, đàng hoàng thế này người ta lại tôn trọng mình hơn."

Tôi vỗ vai người thợ trẻ, mỉm cười:

"Nhớ lấy nghe con, cái tình cảm thật sự giữa người với người không bao giờ được xây dựng trên sự lợi dụng hay bóc lột công sức của nhau. Người quý con thật lòng sẽ luôn muốn trả tiền sòng phẳng cho mồ hôi của con, còn kẻ chỉ muốn xài chùa công sức của con thì dẫu có mất đi mối quan hệ đó cũng chẳng có gì phải tiếc nuối."