Bác H. năm nay sáu mươi ba tuổi, dáng người quắc thước, nước da rám nắng màu đồng hun và đôi bàn chân to bản bè ra chai sạn vì lội đất đồi suốt bốn mươi năm. Vườn ươm của bác rộng hơn hai héc-ta, nép mình bên triền đồi thoai thoải nhìn ra dòng sông Yên hiền hòa. Không giống như những cơ sở cây cảnh thương mại trưng bày những chậu hoa xanh mướt mỡ màng ở phố, vườn của bác H. bạt ngàn những luống bầu đất đen nhánh, những cây giống con con đứng sừng sững phơi mình dưới cái nắng gió hanh hao của miền Trung.

Tôi theo chân bác H. đi dọc những luống ươm cây lim xẹt, muồng hoàng yến và những hàng ổi sẻ, vú sữa, bưởi thanh trà. Thấy những cây con thân cây gầy guộc, vỏ cây ngả màu nâu xám cứng cáp chứ không mập mạp, mướt mát lá non như cây giống bán rong ngoài bến xe, tôi buột miệng hỏi:

"Sao cây giống của bác nhìn cằn cỗi và chậm lớn rứa bác H.? Ngoài phố con thấy người ta bán cây giống cành lá xum xuê, đọt non vọt lên xanh ngắt cao cả mét, người mua bu vào chọn nườm nượp, sao bác không bón nhiều phân kích thích cho đọt non vọt nhanh đặng dễ bán?"

Bác H. dừng bước bên một luống cây giáng hương con, khẽ cười khà khà, nụ cười hào sảng đặc trưng của người gắn trọn đời mình với đất đai cây cỏ:

"Chú em nhìn thấy đọt non mơn mởn là thích mắt, nhưng người trồng cây thực thụ người ta không nhìn cái ngọn, người ta nhìn cái rễ chú à. Cây ươm bằng thuốc kích thích, ngậm đẫm đạm hóa học thì vọt nhanh lắm, chỉ vài tuần là cành lá sum suê. Nhưng cái thân đó là thân xốp mọng nước, bộ rễ của nó chỉ là túm rễ chùm nông choèn ăn nổi trên mặt đất.

Đem thứ cây đó ra trồng ngoài đất vườn, gặp cái nắng gắt tháng Năm miền Trung là cháy lá héo rũ, gặp cơn dông bão tháng Mười thổi qua một cái là bật gốc trốc rễ liền. Người làm vườn có lương tâm không bao giờ đốt cháy giai đoạn để lừa dối người trồng như rứa."

1. Bí mật dưới lòng đất: Nuôi dưỡng bộ rễ cọc bền bỉ

Bác H. ngồi thụp xuống bên luống đất, dùng chiếc bay nhỏ cẩn thận bới nhẹ một bầu ươm lên cho tôi xem.

Đập vào mắt tôi không phải là những chiếc lá xanh non, mà là một chiếc rễ cọc thẳng tắp, dài gấp đôi chiều cao của thân cây trên mặt đất, đâm xuyên qua đáy bầu đất đen nhánh để cắm sâu vào lòng đất mẹ. Quanh chiếc rễ cọc cứng cáp ấy là vô số những sợi rễ tơ li ti đang bám chặt vào từng hạt sỏi, hạt cát.

"Chú coi nè", bác H. chỉ tay vào chiếc rễ cọc nâu sẫm, "hai năm đầu tiên của một cái cây giống, nhiệm vụ tối thượng của nó không phải là trổ hoa hay vươn cành khoe sắc với bầu trời. Nhiệm vụ sống còn của nó là âm thầm đâm cái rễ cọc này thật sâu xuống lòng đất cằn cỗi để tự tìm mạch nước ngầm.

Đất Hòa Vang này mùa hè khô khốc như rang, nếu rễ không chịu đâm sâu xuyên qua lớp đá sỏi để tìm nguồn nước mát dưới đáy sâu, cây sẽ chết khát ngay khi mặt đất nứt nẻ.

Nuôi rễ là một công việc nhọc nhằn, âm thầm và hoàn toàn vô hình trong mắt người đời. Người đi ngang qua chỉ thấy cái cây sao đứng im lìm một chỗ, thân gầy guộc khẳng khiu. Họ chê nó chậm lớn, họ bảo nó còi cọc. Nhưng họ đâu biết rằng bên dưới lòng đất tối tăm, cái cây đang tích lũy một nguồn nội lực khủng khiếp để chuẩn bị cho sự trường tồn."

Bài học về bộ rễ của bác H. làm tôi giật mình ngẫm nghĩ về đường đời của những người trẻ tuổi hôm nay.

Nhiều bạn trẻ bước vào đời với tâm lý đốt cháy giai đoạn. Ai cũng muốn mình phải nổi tiếng thật nhanh, phải làm chủ tịch, giám đốc thật sớm, phải khoe xe sang, nhà đẹp trên mạng xã hội khi mới đôi mươi. Họ mải mê chăm chút cho cái vỏ bọc hào nhoáng bên ngoài (tô vẽ cái ngọn) mà quên mất việc rèn luyện chuyên môn cốt lõi, tôi luyện nhân cách và tích lũy vốn sống thực tế (nuôi cái rễ).

Một sự nghiệp vươn lên nhanh chóng bằng những chiêu trò tiếp thị rỗng tuếch, bằng tiền vay mượn mạo hiểm hay bằng sự bốc đồng ảo tưởng thì cũng giống như cái cây bón đạm hóa học vọt đọt non. Chỉ cần một biến cố nhỏ của thị trường, một cú sốc kinh tế hay một đợt khủng hoảng cá nhân ập đến, toàn bộ cái cơ nghiệp rực rỡ bề nổi ấy sẽ đổ sụp trong chớp mắt vì thiếu một bộ rễ nội lực bám sâu vào lòng thực tế.

2. Nắng hạn và sương giá là người thầy tôi luyện bản lĩnh

Bác H. dẫn tôi qua khu ươm cây bản địa dành riêng cho các dự án trồng rừng phòng hộ ven biển và phủ xanh đồi trọc. Ở khu vực này, cây con hoàn toàn không được che bằng lưới đen giảm nắng, cũng không có hệ thống tưới phun sương tự động ngày ba lần. Chúng đứng trơ trọi giữa trời, hứng trọn từng cơn gió Lào khô rát ban ngày và những đợt sương muối buốt giá ban đêm.

Tôi ngạc nhiên hỏi bác: "Sao khu này bác không căng lưới che bớt nắng cho cây đỡ cực khổ bác H.?"

Người làm vườn già nheo mắt cười:

"Cây này sau này phải đem ra trồng ở bờ biển cát trắng chang chang, hoặc cắm trên vách đá tai mèo cheo leo hứng bão biển Đông. Nếu ở trong vườn ươm mà tôi cưng chiều nó quá, che chắn mát mẻ, tưới tắm thừa mứa, thì cái cây sẽ sinh ra tâm lý ỷ lại, biểu bì lá mềm nhũn. Ra ngoài thực địa khắc nghiệt, ai che chắn cho nó? Ai tưới nước hàng ngày cho nó? Nó sẽ chết ẻo ngay tuần đầu tiên.

Cho nó nếm trải nắng hạn, chịu đựng gió rét từ lúc còn nằm trong bầu ươm chính là cách tôi dạy cho nó cách tự sinh tồn. Cây có chịu nắng gắt thì vỏ mới đóng tầng cutin dày chống thoát hơi nước. Cây có chịu gió chao đảo thì thớ gỗ mới dẻo dai đàn hồi.

Gian nan, thử thách chính là chiếc lò luyện kim tuyệt vời nhất để tôi luyện nên sức sống mãnh liệt của một loài thực vật."

Đời người cũng không khác là bao. Những đứa trẻ lớn lên trong sự bao bọc quá mức của cha mẹ, được dọn sẵn con đường bằng phẳng không một viên sỏi nhọn, lớn lên sẽ rất mong manh dễ vỡ. Chỉ một lời chê bai của sếp, một lần thất bại trong chuyện tình cảm hay một cú va quẹt ngoài đời cũng đủ khiến chúng suy sụp, trầm cảm và buông xuôi.

Đừng oán trách nghịch cảnh hay những năm tháng gian khó thuở hàn vi. Chính những ngày tháng ăn cơm chan nước mắt, những lần chạy vạy từng đồng trả nợ, những đêm thức trắng tìm giải pháp cho công việc và những vết sẹo vấp ngã trường đời mới là những cơn nắng hạn tôi luyện cho con một bản lĩnh kiên cường, một ý chí sắt đá để sau này không có bất kỳ cơn giông bão nào của số phận có thể quật ngã được con.

3. Thuận theo quy luật tự nhiên: Mùa ủ mầm và mùa đâm chồi

Bác H. chỉ tay vào những cành bưởi thanh trà đang khẳng khiu trơ trụi lá sau một mùa đông dài:

"Chú nhìn mấy cành bưởi này xem, trông như cành củi khô sắp chết rứa đó, nhưng không phải đâu. Suốt ba tháng mùa đông lạnh giá, cây chủ động trút hết lá già, ngưng dòng nhựa nuôi cành để rút toàn bộ dưỡng chất về nuôi thân và rễ. Đó là mùa ủ mầm, mùa tích lũy năng lượng trong im lặng.

Chỉ cần một cơn mưa xuân ấm áp quét qua, chỉ qua một đêm thôi, hàng trăm búp non mập mạp sẽ đồng loạt đội vỏ cây bung nở, tỏa hương thơm ngát khắp cả khu vườn.

Người làm vườn phải hiểu được chu kỳ của mùa màng. Có mùa gieo hạt, có mùa ủ mầm, có mùa đâm chồi và có mùa thu hoạch quả ngọt. Không ai có thể nắm lấy cái ngọn cây mà kéo nó lớn nhanh hơn được. Kéo lên là đứt rễ, là giết chết cái cây."

Trong cuộc sống và sự nghiệp, con người ta cũng phải học cách tôn trọng chu kỳ tự nhiên của đời mình.

Sẽ có những giai đoạn con cảm thấy cuộc đời mình dường như chững lại. Công việc không thăng tiến, kinh doanh chưa có lãi lớn, dự định ấp ủ chưa thành hình. Nhiều người trẻ rơi vào trạng thái hoang mang, tự dằn vặt bản thân và so sánh mình với sự hào nhoáng của người khác trên mạng xã hội.

Nhưng nếu con hiểu được đạo lý của mùa ủ mầm, con sẽ thấy những khoảng lặng đó là vô cùng quý giá. Đó là lúc con cần tĩnh tâm lại để đọc sách, học thêm một kỹ năng chuyên môn sâu, sửa chữa những khiếm khuyết trong tính cách, thắt chặt lại kỷ luật tài chính cá nhân và gắn kết lại với gia đình.

Đừng sốt ruột khi thấy người khác đang rực rỡ trổ hoa kết trái trước mình. Mỗi loài cây có một mùa đơm hoa riêng biệt. Cây hoa đào nở rộ vào mùa xuân, nhưng hoa cúc lại kiêu hãnh khoe sắc giữa mùa thu vàng, và cành mai già lại bung nở rực rỡ sau những ngày đông giá buốt.

Miễn là con không ngừng tích lũy nội lực mỗi ngày, kiên nhẫn bồi đắp tri thức và đạo đức, thì khi thời cơ chín muồi, bông hoa cuộc đời con sẽ nở rộ một cách rực rỡ và bền bỉ nhất.

4. Để lại bóng mát cho đời sau

Khi trời đã đứng bóng, bác H. tự tay chọn cho tôi ba bầu ươm ổi sẻ trái thơm và hai chậu hoa giấy gai gốc to khỏe đã bén rễ cọc xuyên đáy bầu. Bác cẩn thận buộc chặt các bầu cây vào đuôi xe máy của tôi bằng sợi dây chuối khô dẻo dai.

Bác đứng tựa lưng vào cổng vườn, nhìn ra bạt ngàn những mầm xanh đang vươn mình trong nắng ấm, giọng bác trầm xuống đầy triết lý:

"Người già như tôi trồng cây đâu phải để mong ngày mai có trái ăn liền chú. Cây lim, cây giáng hương này tôi trồng hôm nay, phải ba mươi, năm mươi năm nữa mới thành đại thụ tỏa bóng mát cho con cháu đời sau nương tựa.

Người sống ở đời biết nghĩ cho người khác, biết làm những việc có ích cho cộng đồng mà không tính toan lợi lộc trước mắt, thì cái phúc đức của họ cũng giống như bóng mát của cây đại thụ vậy, che chở cho gia đình và dòng họ qua bao thế hệ."

Đâm rễ sâu vào lòng đất mẹ

Tiếng máy xe nổ giòn tan đưa tôi rời vùng đồi Hòa Khương xuôi về trung tâm thành phố. Phía sau lưng, bóng dáng bác làm vườn già với chiếc nón lá bạc màu đứng lẫn giữa ngút ngàn màu xanh của cây lá đồi cao.

Gió xuân thổi lồng lộng mang theo mùi ngai ngái nồng nàn của đất mẹ phù sa và nhựa sống căng tràn của những mầm non. Tôi mỉm cười, thầm biết ơn bài học sâu sắc từ người thợ làm vườn mộc mạc.

Cuộc đời này dẫu có bao la, vội vã và ngập tràn những cơn bão giông thử thách, xin hãy giữ cho mình một tâm thế kiên nhẫn và khiêm nhường như cái cây con nơi triền đồi.

Bớt nhìn lên ngọn để so đo hơn thua, hãy cúi đầu xuống chăm chút cho bộ rễ tâm hồn mình. Rèn luyện cho mình một đôi bàn tay lao động chăm chỉ, một cái đầu tỉnh táo có tri thức và một trái tim ấm áp biết yêu thương. Khi bộ rễ nội lực của con đã bám sâu, bám chắc vào mảnh đất của sự tử tế và lòng kiên định, con sẽ hiên ngang đứng vững trước mọi bão táp cuộc đời, tỏa bóng mát bình yên cho chính mình và cho những người con thương quý.