Ở góc ngã ba đường Tôn Đức Thắng, dưới bóng cây bàng già rụng lá trơ trụi, có chiếc xe đẩy bánh mì đêm của chú H. Chiếc xe nhôm kính cũ kỹ, bọc tôn bốn phía để chắn gió, trên xe gắn một bóng đèn vàng leo lét câu nhờ từ tiệm tạp hóa gần đó. Chú H. năm nay năm mươi tám tuổi, người gầy gò, lưng hơi còng, lúc nào cũng mặc chiếc áo khoác gió công nhân màu xanh đã sờn rách ở khuỷu tay và mang đôi dép tổ ong ngả màu cháo lòng.

Mỗi đêm, chú H. đẩy chiếc xe bánh mì từ khu nhà trọ ven sông Phú Lộc ra đây bán từ chín giờ tối đến tận ba giờ sáng hôm sau. Khách ăn bánh mì của chú đa phần là cánh tài xế xe tải đường dài, mấy anh phụ xe lấm lem dầu mỡ, người lao động bốc vác đêm ở bến xe và vài cô cậu sinh viên đi làm ca đêm về muộn. Một ổ bánh mì kẹp chả bò, thịt nguội, chan nước sốt ớt cay nồng chú chỉ bán đúng mười lăm ngàn đồng.

Chiếc ví rơi bên vỉa hè lúc nửa đêm

Đêm hôm đó trời rét căm căm, lất phất vài hạt mưa phùn buốt giá. Tôi ghé xe chú H. mua một ổ bánh mì nóng giòn để lót dạ. Đang lúc chú H. dùng kẹp gắp từng lát chả bò bỏ vào ruột bánh, một chiếc xe taxi bảy chỗ bất ngờ tấp vội vào lề đường.

Một người đàn ông trạc bốn mươi tuổi, bước xuống xe với dáng vẻ chuếnh choáng men rượu, áo sơ mi bung cúc ngực, nói giọng lè nhè:

"Bác ơi, bán cho hai ổ bánh mì nhiều ớt, làm nhanh giùm tôi còn kịp giờ xe chạy!"

Chú H. nhanh nhẹn nướng bánh trên bếp than hồng, thoăn thoắt quết bơ, kẹp thịt, dưa leo rồi gói cẩn thận vào hai tờ giấy báo đưa cho người khách. Người đàn ông móc trong túi quần ra một xấp tiền nhàu nhĩ, rút vội một tờ năm mươi ngàn ném lên mặt tủ kính rồi xua tay bảo không cần thối lại, sau đó lảo đảo chạy vội leo lên xe taxi để đi tiếp.

Chiếc taxi rồ ga phóng vút đi, bụi đường hòa cùng làn khói xám bay mù mịt.

Tôi và chú H. cùng cúi xuống nhìn theo vệt bánh xe thì bất ngờ phát hiện trên gờ xi măng mép vỉa hè có một chiếc ví da màu nâu sẫm nằm chỏng chơ dưới gốc cây bàng. Rõ ràng lúc người đàn ông say rượu rút tiền trả bánh mì đã bất cẩn làm rơi chiếc ví ra khỏi túi quần mà không hề hay biết.

Chú H. bước vội lại, nhặt chiếc ví da lên. Chiếc ví căng phồng, khóa kéo mở hờ để lộ ra những cọc tiền mệnh giá năm trăm ngàn đồng xếp ngay ngắn, cùng hàng loạt thẻ ngân hàng, giấy phép lái xe và căn cước công dân mang tên một người ở tận ngoài Quảng Bình. Tôi nhẩm tính sơ qua, số tiền mặt trong chiếc ví đó ít nhất cũng phải ba bốn mươi triệu đồng, một gia tài lớn đối với một người bán bánh mì lề đường chắt bóp từng đồng lẻ mười lăm ngàn mỗi đêm.

Lúc đó, đường phố đã vắng tanh không một bóng người qua lại. Gió rít từng hồi qua tán cây bàng xào xạc. Nếu là một người có lòng tham, chỉ cần nhét chiếc ví đó vào túi áo khoác rồi thu dọn xe bánh mì đẩy về nhà trọ, thì số tiền đó bằng cả năm trời chú H. thức khuya dậy sớm bán bánh mì giữa mùa đông buốt giá.

Thế nhưng, gương mặt chú H. không hề có một nét xao động hay tham lam nào. Chú chỉ lộ rõ vẻ lo lắng, sốt ruột nhìn theo hướng chiếc taxi vừa rời đi:

"Chết rồi, chú khách này say quá làm rơi hết giấy tờ với tiền bạc rồi. Mấy người đi xe đường dài mà mất hết giấy tờ tùy thân như ri thì làm răng mà lên xe, rồi ngày mai lấy chi giải quyết công việc ngoài quê!"

Chú H. lật đật cất chiếc ví vào sâu trong ngăn kéo tủ bánh mì, khóa lại cẩn thận rồi nói với tôi:

"Chú thợ ngồi đây uống chén trà nóng với tôi một lát. Tôi đồ rằng lát nữa tỉnh rượu hoặc đến bến xe mua vé không thấy ví, người ta sẽ cuống cuồng quay lại tìm ngay."

Sự kiên nhẫn giữa cơn gió buốt và phẩm giá không thể mua chuộc

Đêm càng về khuya, trời càng lạnh buốt thấu xương. Gió bấc thổi thốc từng cơn làm tấm bạt che xe bánh mì bay phần phật. Tôi ngồi co ro bên bếp than con của chú, hai bàn tay hơ trên tàn lửa ấm, trong khi chú H. cứ chốc chốc lại bước ra mép đường, ngóng mắt nhìn về phía đèn đường xa xa.

Một tiếng trôi qua, rồi hai tiếng trôi qua. Đến gần ba giờ sáng, khi bếp than đã tàn gần hết và các sạp hàng xung quanh đều đã đóng cửa im lìm, một chiếc taxi khác phanh gấp trước đầu ngõ.

Người đàn ông lúc nãy lao xuống xe, gương mặt tái mét, mồ hôi vã ra ướt đẫm trán dù trời rét căm căm. Cơn say rượu dường như đã biến mất hoàn toàn, thay vào đó là sự hoảng loạn tột cùng. Anh ta cầm chiếc đèn pin điện thoại soi lia lịa xuống từng gốc cây, rãnh cống ven đường, miệng lẩm bắp khóc mếu: "Mất hết rồi, toàn bộ tiền cọc công trình với giấy tờ xe cộ mất sạch rồi!".

Chú H. từ trong bóng tối bước ra, cất tiếng gọi trầm ấm:

"Chú em ơi! Chú có phải là người lúc một giờ sáng ghé mua hai ổ bánh mì nhiều ớt không?"

Người đàn ông ngẩng phắt đầu lên, mắt sáng rực như người vớ được cọc giữa dòng nước lũ:

"Dạ đúng rồi bác ơi! Bác có thấy chiếc ví da màu nâu của tôi rơi ở đây không bác? Trong đó có toàn bộ tiền bạc và giấy tờ gốc của công ty tôi giao!"

Chú H. từ tốn mở ngăn kéo tủ kính, lấy chiếc ví da trao tận tay người đàn ông:

"Đây, chú kiểm tra lại cho kỹ xem có thiếu sót thứ chi không. Lúc nãy chú đi vội quá làm rơi ngay chỗ mép vỉa hè. Tôi sợ chú quay lại tìm không thấy nên ráng nán lại đợi chú từ nãy tới chừ đó."

Người đàn ông run rẩy mở ví, nhìn thấy từng cọc tiền và xấp giấy tờ vẫn còn nguyên vẹn không suy suyển một li, anh ta xúc động cúi gập người, hai tay run run nắm chặt lấy bàn tay thô ráp của chú H., nước mắt trào ra vì xúc động. Anh ta vội vàng rút ra một cọc tiền năm trăm ngàn, ước chừng năm triệu đồng, dứt khoát nhét vào tay chú H.:

"Bác ơi, bác cứu cả gia đình tôi rồi! Nếu mất số tiền và mớ giấy tờ này thì tôi phải đi tù đền nợ cho công ty. Số tiền này tôi xin biếu bác để cảm tạ ơn cứu mạng của bác!"

Thế nhưng, chú H. lùi lại một bước, dứt khoát gạt tay người đàn ông ra, giọng nói cương trực và điềm đạm lạ thường:

"Chú cất tiền lại vào ví đi! Tôi đợi chú suốt hai tiếng đồng hồ giữa trời lạnh ni không phải là để kiếm tiền chuộc hay tiền thưởng của chú. Tôi nghèo thật, cả đời đẩy xe bánh mì nuôi con ăn học, nhưng mồ hôi tôi đổ ra bao nhiêu thì tôi hưởng bấy nhiêu. Tiền không phải do chính đôi tay tôi làm ra thì một cắc tôi cũng không màng. Chú giữ tiền đó mà lo công việc và về quê lo cho vợ con cho chu đáo."

Người đàn ông sững sờ trước lời từ chối dứt khoát của một người thợ già lam lũ. Anh ta chỉ biết cúi gập người tạ ơn một lần nữa rồi mới lên xe rời đi.

Soi lại bản thân trước tấm gương của người nghèo giữ trọn tự trọng

Khi người khách đã đi xa, chú H. bắt đầu dọn dẹp các khay thịt, lau chùi mặt kính xe bánh mì để chuẩn bị đẩy xe về nhà trọ. Tôi nhìn vóc dáng gầy guộc của chú lọt thỏm giữa bóng đêm mênh mông, trong lòng dâng lên một niềm cảm phục khôn xiết.

Ở đời, người ta hay gắn chữ "nghèo" với sự túng quẫn, và đôi khi xã hội nhìn người nghèo bằng ánh mắt nghi ngại rằng trước miếng mồi béo bở, người ta rất dễ đánh mất lương tâm. Nhưng đêm nay, người bán bánh mì già này đã cho tôi một bài học đắt giá về nhân cách con người.

Thời trẻ, tôi từng thấy nhiều người làm ăn buôn bán lớn, tiền tiêu như nước, nhà lầu xe hơi sang trọng. Nhưng khi đứng trước những món hời bất chính, trước những cơ hội chiếm đoạt tiền bạc của đối tác hay bớt xén công sức của thợ thuyền, họ lại không ngần ngại vơ vét cho bằng sạch. Người ta sẵn sàng đổi danh dự, đổi phẩm giá để lấy những con số dư dả trong tài khoản, rồi tự biện minh rằng thương trường là chiến trường, không khôn lỏi thì chết đói.

Thế nhưng, một người đàn ông gần sáu mươi tuổi, mưu sinh bằng từng ổ bánh mì mười lăm ngàn đồng giữa đêm buốt giá, lại kiên quyết từ chối món tiền bằng cả mấy tháng thu nhập vì danh dự của người lao động. Chú H. không học triết học cao siêu, không đọc những cuốn sách về đạo đức kinh doanh, nhưng trong máu thịt của chú có một thứ nguyên tắc sống bất khả xâm phạm: Đồng tiền kiếm được bằng mồ hôi mới là đồng tiền sạch, và phẩm giá con người thì không có bất kỳ mức giá nào mua nổi.

Bánh mì nóng giữa đêm đông và sự thanh thản trong giấc ngủ

Tôi phụ chú H. đẩy chiếc xe bánh mì nặng trĩu qua con dốc nhỏ để về phòng trọ. Gió đêm vẫn thổi hun hút, nhưng trong lòng tôi lại thấy ấm áp lạ kỳ.

Chú H. vừa đẩy xe vừa mỉm cười nói với tôi:

"Tối ni về ngủ một giấc thật ngon chú thợ à. Nghĩ tới cảnh chú khách đó tìm lại được giấy tờ về với gia đình là mình thấy nhẹ cả người, chẳng có chi phải áy náy hay trằn trọc."

Cuộc đời này, nhiều người mải miết chạy theo sự giàu sang phú quý để rồi đêm về trằn trọc lo âu, sợ người ta phát hiện ra những mánh khóe gian lận của mình, sợ quả báo của những đồng tiền bất nghĩa. Họ có chiếc nệm êm ấm trong phòng kín nhưng không bao giờ mua nổi một giấc ngủ thanh thản.

Còn người đàn ông lam lũ bên chiếc xe bánh mì đêm, dù tấm lưng còng mỏi nhừ sau một đêm dầm sương dãi gió, nhưng khi đặt lưng xuống chiếc phản gỗ chật hẹp, chú sẽ ngủ một giấc sâu và bình yên nhất trần đời. Bởi chú biết, chiếc áo của mình có thể rách vai, đôi dép của mình có thể mòn vẹt, nhưng nhân cách của mình thì luôn vẹn nguyên, sạch sẽ và ngẩng cao đầu trước đất trời.