Ghé vào góc chợ bán lẻ, tôi gặp cô O., năm nay năm mươi hai tuổi, người dong dỏng cao, quấn chiếc khăn rằn trên đầu, đôi ủng cao su ngập trong nước đá tan và hai cánh tay thoăn thoắt phân loại từng rổ cá nục, cá thu, cá bã trầu vừa chuyển từ khoang tàu lên. Cô O. là dân chài gốc Mân Thái, cả đời bám biển bám chợ, chồng đi biển bạn, còn cô gánh cá nuôi ba đứa con ăn học đàng hoàng.

Gió biển sớm thổi thốc từng cơn mang theo mùi nồng nặc của bùn biển, muối mặn và cá tươi. Nước đá lạnh buốt làm đôi bàn tay cô O. đỏ ửng, những vết nứt nẻ ở kẽ ngón tay hằn sâu vệt muối cá, vậy mà trên gương mặt rám nắng sạm dày sương gió của cô lúc nào cũng thường trực một nụ cười giòn tan, tiếng chào mời sảng khoái vang cả một góc chợ:

"Cá nục gai mới cào đêm qua đây chú thợ ơi! Mắt còn trong veo, mang đỏ au, mua về kho lá dứa hay nấu ngót là hết nước chấm nghen!"

Tôi ngồi xổm xuống cạnh sạp cá của cô, chọn nửa ký cá nục tươi roi rói. Đúng lúc đó, một bà cụ trạc ngoài bảy mươi tuổi, mặc chiếc áo bà ba vá vai, tay cầm chiếc cặp lồng nhôm cũ kỹ bước lại gần. Bà cụ ngập ngừng, lật giở từng con cá nhỏ trong rổ cá vụn, giọng run run:

"Cô O. ơi, có mớ cá liệt hay cá cơm nào rẻ rẻ không cô? Tôi có hai mươi ngàn bạc, mua về nấu bát canh cháo cho con bé cháu ngoại đang ốm ở nhà."

Con cá tươi trao tay và cái cân không bao giờ biết xảo trá

Tôi nhìn chiếc cặp lồng nhôm cũ của bà cụ, trong lòng thầm nghĩ với hai mươi ngàn thời buổi này ở chợ thì giỏi lắm mua được vài con cá con vụn vặt dập nát.

Thế nhưng, cô O. không một chút đắn đo. Cô gạt mớ cá vụn sang một bên, thò tay vào chiếc thùng xốp đựng mớ cá bã trầu và cá nục béo tròn nhất, bốc một vốc lớn đầy ắp bỏ lên cân đồng hồ. Kim cân chỉ hơn bảy lạng. Cô còn tiện tay nhặt thêm hai con mực nang nhỏ tươi rói thả vào túi, thoăn thoắt làm sạch mang vây, đánh vảy rồi trút gọn gàng vào chiếc cặp lồng của bà cụ:

"Bà cầm về nấu cháo cho cháu ăn cho lại sức nghen. Cháu nó đang ốm thì phải ăn cá tươi nước ngọt, chứ ăn mớ cá vụn dầu đó sao nổi. Chừng này con lấy bà đúng hai mươi ngàn thôi, bà cất tiền thừa đi mua cho cháu thêm quả cam quả quýt."

Bà cụ cầm chiếc cặp lồng nặng trĩu, mắt rơm rớm nước, cảm ơn rối rít rồi bước đi.

Tôi nhìn theo bóng bà cụ, rồi quay sang nhìn sạp cá của cô O., ngạc nhiên hỏi:

"Cô O. ơi, mớ cá bã trầu với hai con mực đó chú mua buôn cũng phải bảy tám chục ngàn, cô bán hai mươi ngàn coi như cô bù lỗ tiền dầu tiền đá rồi còn chi?"

Cô O. quẹt giọt mồ hôi trên trán bằng mu bàn tay ướt nước, cười xòa một tiếng làm xua tan cả cái lạnh buốt của rạng sáng:

"Lỗ chi mà lỗ chú thợ! Mình bán một ngày vài tạ cá, bớt cho bà cụ vài chục ngàn bạc thì mình đâu có nghèo đi được, mà cháu nhỏ ở nhà có bát cháo cá tươi nuốt cho trôi. Người ta khó khăn cùng đường mới phải cầm hai mươi ngàn đi chợ lúc bốn giờ sáng, mình có con cá tươi thì san sẻ cho người ta một chút ấm lòng chứ tính toán chi li làm chi cho mệt cái đầu chú."

Cô vừa nói, vừa dứt khoát hất đổ một rổ cá nục có dấu hiệu mắt hơi đục, thân mềm sang chiếc sọt đựng phế phẩm dùng làm mồi câu hoặc ủ mắm. Một thương lái xe máy ghé lại bảo: "Cá này còn bán được cho mấy quán cơm bụi ba mươi ngàn một ký, mày đổ đi làm chi uổng rứa O.?".

Cô O. xua tay dứt khoát:

"Thôi đi ông ơi! Cá không đạt chuẩn là tui phân loại làm mắm liền. Người ta bỏ tiền ra ăn bát cơm, mình bán con cá ươn ướp đá cho người ta đau bụng là mình tạo nghiệp. Bán con cá tươi để người ta về nấu nồi canh ngọt cho cả nhà ăn ngon miệng, đồng tiền mình cầm về mới thanh thản nuôi con lớn khôn được."

Soi lại những toan tính nhỏ nhen của người U40 giữa phố thị

Đứng giữa bến cá ồn ào mùi tanh mặn, nhìn đôi bàn tay lạnh buốt của người phụ nữ miền biển thoăn thoắt làm cá với một phong thái hào sảng, tôi thấy lòng mình lặng đi vì một sự kính nể sâu sắc.

Ở cái tuổi gần bốn mươi này, tôi từng chứng kiến không biết bao nhiêu người làm ăn kinh doanh buôn bán ngoài phố thị. Người ta học đủ thứ chiến lược tối ưu hóa lợi nhuận, học cách ép giá đầu vào, nâng giá đầu ra, học cách tận dụng từng gram cân thiếu, từng chiêu trò phù phép hàng lỗi, hàng tồn để móc túi khách hàng. Người ta có thể mặc những bộ vest phẳng phiu, ngồi trong những văn phòng máy lạnh sang trọng, nhưng tâm trí lúc nào cũng căng thẳng, toan tính từng đồng cắc, sợ mình bị thiệt thòi, sợ người khác lấy mất phần của mình.

Thậm chí ngay cả bản thân tôi, nhiều khi đứng ở tiệm điện nước, bán một mét dây điện hay một cái cút nối nhựa, đôi lúc tôi vẫn còn so đo vài ngàn tiền lẻ với khách, vẫn còn cảm thấy bực dọc khi gặp một người trả giá kỳ kèo.

Nhưng sáng nay, đứng trước cô bán cá O., một người phụ nữ lao động chân tay thức khuya dậy sớm từ nửa đêm, dầm mưa dãi gió kiếm từng đồng bạc mồ hôi giữa chợ đời khốc liệt, tôi nhận ra mình vẫn còn thua xa cô về cái đạo làm người.

Sự giàu có đích thực không nằm ở chỗ con số trong tài khoản ngân hàng của con người dày đến mức nào, mà nằm ở độ rộng lượng của trái tim họ. Một người phụ nữ buôn bán cá nhỏ nhoi nơi bến cá bùn lầy, nhưng tâm hồn cô lại sạch sẽ và trong vắt như nước biển khơi. Cô hiểu sâu sắc một chân lý mà không trường lớp kinh doanh nào dạy nổi: Đồng tiền kiếm được bằng sự lương thiện, bằng sự sẻ chia và lòng thơm thảo mới là đồng tiền có linh hồn, mang lại sự bình yên bền vững cho gia đạo.

Nồi canh ngọt trên bếp lửa sớm mai

Tôi xách túi cá nục tươi roi rói của cô O. bước ra khỏi cảng cá khi trời vừa hửng sáng. Phía chân trời biển Đông, mặt trời đỏ ửng như một lòng đỏ trứng gà từ từ nhô lên khỏi mặt biển, nhuộm vàng những cánh buồm và những con tàu đang hối hả cập bến.

Tiếng cười nói giòn tan của cô O. vẫn vang vọng lại sau lưng tôi giữa không gian lao động tấp nập.

Đời người mưu sinh, ai cũng phải chịu cái lạnh buốt của cơm áo gạo tiền, ai cũng phải lội qua những vũng bùn lầy của thực tế khắc nghiệt. Nhưng lội qua bùn mà không để bùn làm vẩn đục lương tâm, cầm đồng tiền mồ hôi mà vẫn giữ trọn lòng trắc ẩn và sự hào sảng với đồng loại nghèo khó, đó mới là cốt cách cao quý nhất của một con người lao động chân chính.

Mớ cá nục cô O. bán cho tôi sáng nay, khi mang về nấu với vài cọng ngò gai và lát ớt xanh, chắc chắn sẽ là nồi canh ngọt ngào và ấm áp nhất trên đời, bởi nó không chỉ mang phong vị của biển cả quê hương, mà còn đượm trọn tình người thơm thảo của một người phụ nữ miền Trung đôn hậu.