Một người đàn ông trạc bốn mươi tuổi, dáng vẻ khắc khổ, người nồng nặc mùi rượu, mặc chiếc áo mưa rách bươm bước vào. Một bên cẳng chân của ông ta bê bết bùn đất và máu tươi do trượt ngã xe máy trên đoạn đường thi công trơn trượt. Vừa ngồi phịch xuống chiếc ghế băng kim loại, người đàn ông vừa thở dốc vừa chửi thề om sòm vì đau đớn, ánh mắt hằn học nhìn quanh như sẵn sàng gây sự với bất kỳ ai chạm vào mình.

Từ phòng trực bước ra là chị Q., bốn mươi mốt tuổi, nữ điều dưỡng trưởng của trạm y tế phường. Chị có vóc người nhỏ nhắn, mái tóc kẹp gọn gàng sau gáy, đôi mắt sáng và nụ cười đôn hậu quen thuộc với hầu hết bà con lối xóm trong phường.

Khác với sự e dè hay thái độ bực bội thường thấy khi gặp một người say xỉn đang hung hăng, chị Q. bước tới rất đỗi tự nhiên. Chị kéo chiếc ghế xoay lại gần, cúi người xuống bưng một chậu nước ấm pha muối loãng đặt dưới chân người đàn ông, cất giọng nhỏ nhẹ:

"Bác ngồi yên một lát cho đỡ chóng mặt nghe. Để em lau sạch bùn đất quanh vết xước rồi xem có mảnh đá dăm mô găm vào không, kẻo để lâu nhiễm trùng buốt lắm đó."

Câu nói trầm ấm, dịu dàng như một làn gió mát thổi qua ngọn lửa đang bốc cháy. Người đàn ông đang gầm gừ bỗng khựng lại, bờ vai co cứng chùng xuống, những câu chửi thề biến mất, chỉ còn lại tiếng thở dài sườn sượt trong căn phòng nồng mùi cồn sát khuẩn.

1. Rửa vết thương bằng đôi tay dịu dàng, không đem định kiến ra đong đếm

Tôi đứng bên bồn rửa, lặng lẽ quan sát từng thao tác của chị Q.

Chị đeo găng tay cao su y tế, dùng miếng gạc tiệt trùng thấm nước muối ấm, kiên nhẫn lau từng vệt bùn bám chặt trên da người bệnh. Vết thương do trượt ngã trên đường đá dăm rất xót, mỗi lần gạc chạm vào là người đàn ông lại giật thót người rên rỉ. Nhưng bàn tay chị Q. mềm mại và cẩn trọng đến kinh ngạc, chị vừa làm vừa trò chuyện thủ thỉ như người chị gái trong nhà:

"Hơi rát một tí nghe bác, em làm nhẹ tay hết sức đây. Đường mưa trơn quá mà bác chạy xe vội chi rứa? Ráng chịu đau tí em bôi thuốc tê rồi sát khuẩn là êm liền."

Chị không hề càu nhàu một câu nào kiểu: "Đã uống rượu say mèm rồi còn lái xe cho ngã ra đây làm khổ người khác!", hay "Lớn đầu rồi mà chẳng biết giữ an toàn!". Chị gạt bỏ hoàn toàn nguyên nhân say xỉn của vụ tai nạn sang một bên, chỉ tập trung toàn bộ tâm trí vào việc làm sạch vết thương và xoa dịu nỗi đau thể xác cho người trước mặt.

Sau khi băng bó xong xuôi gạc trắng tinh tươm, chị Q. còn rót cho người đàn ông một cốc nước ấm, dặn dò cách giữ khô vết thương và kê đơn mấy viên thuốc kháng viêm thông thường. Người đàn ông đứng dậy, gương mặt ngượng ngùng cúi đầu lí nhí nói lời cảm ơn rồi lầm lũi dắt xe ra về.

Lúc tiễn khách xong, chị Q. quay lại dọn dẹp khay y tế, tôi mới buột miệng hỏi:

"Nhiều người gặp mấy ông say xỉn té xe vô đây quậy phá là ngán ngẩm lắm, sao chị kiên nhẫn và ngọt ngào được với họ hay rứa chị Q.?"

Chị Q. tháo găng tay, mỉm cười xòa:

"Người ta tìm đến trạm xá phường này phần lớn là lao động nghèo chú à. Bác xe ôm, cô ve chai, chú phụ hồ, người bán vé số. Khi người ta đang đau đớn, hoảng loạn hoặc mang trong mình hơi men, tâm trí họ rất dễ nổi cáu vì sợ hãi. Nếu mình đem sự phán xét, cáu kỉnh ra đối đáp với họ, thì cái trạm xá này đâu còn là nơi chữa lành nữa, mà thành chỗ cãi lộn mất rồi."

2. Thấu cảm đích thực là nhìn thấy nỗi đau ẩn sau lớp vỏ xù xì

Theo lời chị Q., bài học lớn nhất mà chị học được trong gần hai mươi năm gắn bó với trạm y tế cơ sở là khả năng nhìn thấu bản chất của sự hung hăng.

Khi một con người gầm gừ, xù lông nhím và buông ra những lời lẽ khó nghe, chín phần mười không phải vì họ sinh ra đã độc ác hay ghét bỏ người xung quanh. Đó chỉ là phản xạ tự vệ vụng về của một tâm hồn đang mang quá nhiều thương tổn, bất an và bế tắc.

"Người đàn ông say rượu hồi nãy", chị Q. trầm ngâm kể, "tôi biết hoàn cảnh nhà bác ấy. Vợ mất sớm vì bạo bệnh, một mình chạy xe ba gác nuôi hai đứa con ăn học. Đợt này hàng hóa ế ẩm, tiền thuê nhà nợ hai tháng, bác ấy mới mượn rượu giải sầu rồi trượt ngã.

Nếu mình chỉ nhìn vào cái vỏ bọc say xỉn bầy hầy ngoài đường mà buông lời khinh miệt, mình sẽ khoét sâu thêm vào nỗi mặc cảm tủi hổ của họ. Còn khi mình đối đãi với họ bằng sự tôn trọng và lòng trắc ẩn tối thiểu của con người với con người, tự khắc cái phần lương thiện, mềm mại trong họ sẽ trỗi dậy."

Sự thấu cảm không phải là việc con phải đồng tình với hành vi sai trái của người khác. Uống rượu lái xe là sai hoàn toàn, đáng bị xử phạt theo luật định. Nhưng tại thời điểm người ta đang rớm máu trên bàn tiểu phẫu, việc cần làm trước hết là cứu chữa và xoa dịu, chứ không phải là một phiên tòa đạo đức để lên lớp răn dạy.

Chữa lành thân thể phải đi liền với sự bao bọc tâm lý, đó mới là cái tâm chân chính của người làm nghề y.

3. Lắng nghe không ngắt lời và sức mạnh của sự hiện diện dịu dàng

Một căn bệnh phổ biến của con người hiện đại là luôn vội vã đưa ra lời khuyên hoặc phán xét khi nghe người khác giãi bày.

Khi một người bạn, người thân tìm đến tâm sự về khó khăn, ta thường có xu hướng ngắt lời họ sau vài câu để tuôn ra một tràng những đạo lý: "Tôi đã bảo rồi mà không nghe", "Sao lúc đó không làm thế này thế nọ", "Chuyện có tí xíu rứa mà cũng làm ầm lên". Ta nghĩ mình đang giúp đỡ, nhưng thực chất ta đang đẩy người ta vào sự cô độc cùng cực.

Chị Q. chia sẻ rằng, mỗi ngày có hàng chục cụ già neo đơn trong phường đến trạm y tế chỉ để đo huyết áp và xin mấy vỉ thuốc bổ thông thường. Huyết áp các cụ chẳng tăng bao nhiêu, nhưng các cụ cứ ngồi nán lại hàng giờ đồng hồ để kể chuyện con cái đi làm xa ít về thăm, chuyện đau nhức cái khớp gối mỗi khi trở trời, hay chuyện con mèo nhỏ nuôi trong nhà mới đẻ.

"Những lúc đó, việc tôi làm nhiều nhất không phải là phát thuốc, mà là ngồi yên lắng nghe", chị Q. nói, ánh mắt lấp lánh sự chân thành. "Tôi không ngắt lời các cụ, thỉnh thoảng chỉ gật đầu, vỗ nhẹ lên bàn tay nhăn nheo của các cụ một cái: Dạ con nghe đây cụ, Trời lạnh ni cụ nhớ quàng thêm khăn ấm nghe cụ.

Chỉ cần được giãi bày, được có một người chăm chú lắng nghe mà không phán xét hay gạt đi, là nét mặt các cụ đã rạng rỡ hẳn lên. Có những vết thương tâm hồn đâu cần đến kháng sinh đắt tiền, chỉ cần sự lắng nghe chân thành là đã tự lành được một nửa."

Lắng nghe là một món quà vô giá mà bất kỳ ai cũng có thể trao tặng cho người khác mà không tốn một đồng xu nào. Nhưng để lắng nghe được trọn vẹn, con người ta phải học cách hạ cái tôi của mình xuống, dẹp bỏ sự kiêu ngạo muốn làm thầy thiên hạ để mở rộng lòng mình dung chứa nỗi niềm của tha nhân.

4. Nuôi dưỡng một trái tim ấm giữa những chai sạn thường nhật

Làm việc trong môi trường y tế hay va chạm ngoài xã hội lâu năm, con người rất dễ rơi vào chiếc bẫy chai sạn cảm xúc.

Ngày nào cũng nhìn thấy vết thương, ngày nào cũng nghe tiếng than vãn, người ta dễ sinh ra thói quen làm việc cơ học, lạnh lùng, xem người bệnh như một mã số hồ sơ hay một cỗ máy cần sửa chữa. Sự thờ ơ vô cảm đó chính là một loại rỉ sét âm thầm gặm nhấm tâm hồn người làm nghề.

Chị Q. bảo tôi, để giữ cho trái tim mình không bị đóng băng sau chừng ấy năm làm nghề, mỗi buổi sáng bước vào ca trực, chị luôn nhìn vào chiếc gương nhỏ ở góc phòng và tự nhắc mình: "Mỗi người bước qua cánh cửa này hôm nay đều là cha, là mẹ, là anh chị em của một ai đó ngoài kia. Họ đang đau, và mình có cơ hội để giúp họ đỡ đau hơn một chút."

Chính tâm niệm dung dị ấy đã giúp người nữ điều dưỡng giữ được ánh mắt trong trẻo và đôi bàn tay mềm mại qua năm tháng. Chị không xem công việc của mình là một sự ban ơn, mà xem đó là một cái duyên lành để gieo rắc sự tử tế vào cõi nhân gian đầy nhọc nhằn này.

Giọt nước ấm giữa chiều đông

Tôi vặn chặt chiếc ốc cuối cùng của bồn rửa, mở van cho dòng nước trong vắt chảy ào ào xuống lòng chậu inox sáng bóng. Chiều đã muộn hẳn, ngoài đường phố Đà Nẵng, những ánh đèn đường vàng ấm bắt đầu bừng sáng qua màn mưa giăng mắc.

Tạm biệt chị Q. để dắt xe máy ra về, hình ảnh người nữ điều dưỡng tỉ mẩn lau từng hạt cát trên bàn chân rớm máu của người đàn ông say rượu vẫn in đậm trong tâm trí tôi.

Cuộc đời này đôi khi quá khắc nghiệt và lạnh lùng, con người ta dễ dàng làm tổn thương nhau bằng những lời phán xét cay độc và ánh nhìn định kiến hẹp hòi. Nhưng chỉ cần đâu đó trong những góc phố nhỏ, vẫn có những con người âm thầm dùng đôi bàn tay dịu dàng để rửa sạch vết thương cho đồng loại mà không đòi hỏi đền đáp, thì cuộc sống này vẫn còn vẹn nguyên sự ấm áp và đáng sống biết bao.