K. ngồi xuống chiếc ghế gỗ đối diện bàn làm việc của tôi, giọng vẫn chưa hết bàng hoàng:

"Chú ơi, hồi chiều lúc con tắm nước nóng, vừa chạm tay vào cái vòi sen bằng inox thì thấy đầu ngón tay tê rần như bị kim châm. Con giật bắn người lùi lại suýt ngã đập đầu vào bồn cầu. Nhưng con nhìn lên cái cục chống giật gắn lủng lẳng ở sợi dây nguồn thì thấy cái đèn báo màu xanh vẫn sáng choang. Con nghĩ chắc do người con mệt mỏi nên bị ảo giác tĩnh điện, định bụng gạt nước tắm tiếp, nhưng sợ quá nên chạy vội sang đây hỏi chú xem có cần gọi thợ tháo máy xuống không."

Tôi đặt ngay chiếc cờ-lê xuống bàn, nét mặt nghiêm lại:

"Con tuyệt đối không được bước chân vào phòng tắm đó nữa cho tới khi xử lý xong! Con vừa thoát khỏi một sự cố rò điện trong gang tấc đó. Đừng bao giờ thấy cái đèn xanh trên sợi dây nguồn vẫn sáng mà tưởng là an toàn tuyệt đối!"

Ảo tưởng về chiếc nút nhựa chống giật

Tôi rót cho K. một ly trà gừng nóng cho ấm người, rồi lấy ra một chiếc atomat chống rò loại nhỏ để trên mặt bàn cho cậu em nhìn tận mắt:

"Cái cục vuông gắn trên dây nguồn của bình nóng lạnh mà người ta hay gọi là chống giật, bên trong nó thực chất là một cảm biến dòng rò. Nó chỉ hoạt động theo nguyên lý so sánh dòng điện đi vào và dòng điện đi ra. Khi có một dòng điện rò rỉ vượt quá ngưỡng thiết kế, thường là ba mươi miliampe, thì mạch điện tử bên trong mới kích hoạt một cuộn hút nhỏ để nhả tiếp điểm, ngắt dòng điện.

Nhưng con có biết điều gì nguy hiểm nhất không? Căn phòng tắm ở trọ của con lúc nào cũng ẩm ướt, hơi nước nóng bốc lên quanh năm suốt tháng làm rỉ sét các tiếp điểm cơ khí bên trong cái cục nhựa đó. Thêm nữa, linh kiện điện tử sau vài năm ngâm trong môi trường ẩm sẽ bị lão hóa, sai lệch trị số. Có những trường hợp dòng điện rò rỉ ra vỏ kim loại và truyền vào dòng nước chưa đủ lớn để kích hoạt cuộn nhả, nhưng nó đã đủ sức làm tê liệt cơ bắp của con người. Con cảm thấy tê buốt ở đầu ngón tay là lúc dòng điện đã bắt đầu tìm đường truyền qua cơ thể con xuống nền gạch ẩm ướt rồi!"

Tôi lấy tay gõ nhẹ lên chiếc atomat:

"Rất nhiều người trẻ như con phạm phải một sai lầm chết người: Coi cái nút bấm nho nhỏ đó như một chiếc bùa hộ mệnh vạn năng, lắp vào một lần rồi dùng năm này qua tháng nọ mà không bao giờ bảo trì hay ngó ngàng tới đường dây điện."

Bản chất của sự rò điện bên trong bình nước nóng

Tôi giải thích cho K. hiểu cặn kẽ nguồn cơn khiến bình nóng lạnh bị rò điện:

Thứ nhất là sự ăn mòn thanh đốt và cọc magie. Bên trong ruột bình nước nóng luôn có một thanh đốt bằng kim loại và một thanh magie để hút cặn canxi, chống ăn mòn ruột bình. Sau khoảng một đến hai năm sử dụng trong nguồn nước sinh hoạt thông thường, thanh magie sẽ tan hết. Khi không còn magie bảo vệ, các ion trong nước sẽ bắt đầu ăn mòn trực tiếp vào lớp vỏ kim loại của thanh gia nhiệt. Đến một ngày, lớp vỏ này bị nứt hoặc thủng một lỗ nhỏ li ti, nước tràn vào tiếp xúc trực tiếp với dây may-so có điện áp hai trăm hai mươi vôn bên trong, biến toàn bộ dòng nước chảy ra vòi sen thành một vật dẫn điện.

Thứ hai là thiếu đường dây tiếp địa an toàn. Hầu hết các phòng trọ hay nhà phố cũ tại Việt Nam đều chỉ đi hai sợi dây điện gồm một dây pha và một dây trung tính, hoàn toàn cắt bỏ sợi dây nối đất màu xanh sọc vàng. Khi bình bị rò điện mà không có dây tiếp địa để xả dòng rò xuống lòng đất, dòng điện nguy hiểm đó sẽ nằm chờ sẵn ở thành bình, vòi sen và dòng nước. Chỉ cần một người đi chân trần trên nền ướt chạm vào là tạo thành một mạch kín hoàn chỉnh chạy thẳng qua tim.

Thứ ba là rơ-le nhiệt bị kẹt hoặc đóng cặn dày. Khi cặn bẩn bám kín thanh đốt, nhiệt độ không thoát ra ngoài được làm quá nhiệt cục bộ, khiến vỏ thanh đốt bị nứt vỡ nhanh chóng hơn gấp nhiều lần.

Ba việc phải làm ngay trước khi bật nước tắm

Nhìn gương mặt K. đã hiểu ra mối hiểm nguy thực sự, tôi hướng dẫn cậu em ba bước kiểm tra và xử lý dứt khoát ngay trong buổi tối hôm nay:

Một là, tạo thói quen bật bình đủ nóng rồi tắt hẳn cầu dao trước khi bước vào phòng tắm. Đây là nguyên tắc vàng bất di bất dịch, không bao giờ được phép chủ quan. Dù bình mới hay bình cũ, xịn đến đâu chăng nữa, cách an toàn nhất trên đời này là cắt đứt hoàn toàn nguồn điện trước khi cởi bỏ quần áo và xả nước lên thân thể. Đừng bao giờ vừa tắm vừa bật bình nóng lạnh để chờ nước nóng liên tục.

Hai là, kiểm tra hoạt động cơ học của nút chống giật định kỳ mỗi tháng một lần. Trên thân cục chống giật luôn có một nút bấm nhỏ màu xám hoặc đỏ có chữ kiểm tra. Mỗi tháng một lần, khi bình đang có điện, hãy nhấn ngón tay vào chiếc nút đó. Nếu nghe một tiếng cạch dứt khoát và đèn tắt ngay lập tức, nghĩa là cơ chế ngắt mạch còn hoạt động. Nếu nhấn vào mà không có phản ứng gì, hoặc phải nhấn đi nhấn lại mấy lần mới ngắt, thì chiếc chống giật đó đã hỏng, phải thay thế ngay lập tức.

Ba là, làm ngay đường dây nối đất bổ sung cho bình. Tôi lấy trong tiệm ra một cuộn dây điện đơn lõi đồng loại hai phẩy năm mi-li-mét vuông và một chiếc cọc sắt mạ đồng dài một mét, đưa cho K.:

"Tối nay chú qua phòng trọ với con. Chú sẽ đấu một đầu dây vào ốc tiếp địa trên vỏ bình nóng lạnh, dẫn dây men theo góc tường ra ban công đóng sâu chiếc cọc này xuống bồn cây hoặc khoảng đất thịt ẩm phía sau dãy trọ. Có sợi dây này, nếu bình có rò điện nhẹ, dòng điện sẽ theo dây tiếp địa xả thẳng xuống đất và kích hoạt bộ chống giật nhảy ngay từ trước khi con chạm tay vào vòi sen."

Ngay trong buổi tối hôm đó, tôi cùng K. tháo nắp bình kiểm tra. Thanh magie bên trong đã mủn nát thành một lớp bùn trắng đục dưới đáy, thanh đốt đã xuất hiện những vết rỉ ố vàng chuẩn bị nứt vỏ. Chúng tôi thay thanh đốt mới, lắp thanh magie mới và đóng cọc tiếp địa cẩn thận.

Khi cắm điện thử lại và ấn nút ngắt an toàn, tiếng nhảy tách giòn giã vang lên trong căn phòng trọ nhỏ. K. thở phào nhẹ nhõm, quệt vệt bụi than trên má rồi cười thật tươi. Sự an toàn của một mái nhà đôi khi không nằm ở những điều lớn lao, mà nằm ở sự cẩn trọng với từng sợi dây điện và một thói quen tắt cầu dao trước khi bước chân vào dòng nước.