Tôi vừa kê chiếc quạt tích điện ra cửa tiệm thì chị V. chạy xe máy sang, trên trán mồ hôi nhễ nhại. Chị V. năm nay ba mươi tám tuổi, tiểu thương buôn bán cá tươi lâu năm ở chợ đầu mối Hòa Cường. Mặt chị tái nhợt vì lo lắng:

"Anh ơi, nguy quá rồi! Nhà em vừa mới lấy hơn chục ký cá thu với mực cơm tươi về trữ tủ đông định chiều giao cho mấy nhà hàng, giờ cúp điện cả ngày thế này thì rã đông ủng thối hết mất. Nhưng cái đó còn mất tiền đền được, lo nhất là mẹ em bị tiểu đường nặng, trong ngăn mát tủ lạnh có ba cây bút tiêm thuốc kiểm soát đường huyết mới mua tiền triệu ở bệnh viện về. Bác sĩ dặn thuốc đó phải giữ nhiệt độ mát từ hai đến tám độ C, nếu nóng quá ba mươi độ là hỏng thuốc, tiêm vào không hạ được đường huyết. Giờ em có nên mở tủ lấy hết thuốc với đồ ra mua đá cây về ướp không anh?"

Tôi nắm lấy tay chị V., giọng điềm đạm nhưng dứt khoát:

"Em tuyệt đối không được mở toang cánh cửa tủ lạnh ra lúc này! Cứ mỗi lần em hé cửa tủ giữa trời nắng nóng ba mươi chín độ này là em làm mất đứt một đến hai độ lạnh quý giá bên trong, đẩy nhanh tốc độ hỏng của thuốc và thực phẩm lên gấp đôi. Đứng yên đó, lấy cho anh hai cái thùng xốp dày có nắp đậy bên tiệm tạp hóa qua đây, anh chỉ cách xử lý ngay bây giờ."

Chiếc tủ lạnh đóng kín là phao cứu sinh tốt nhất

Tôi lấy xe máy chở chị V. chạy vội về nhà chị cách đó ba dãy phố, vừa đi vừa giải thích nguyên lý giữ nhiệt:

Nhiều người khi thấy mất điện thường có tâm lý cuống cuồng, chạy tới mở tủ lạnh liên tục để xem đồ bên trong có bị chảy nước hay không, hoặc vội vã lôi hết đồ ra ngoài chất thành đống. Đó là sai lầm tai hại nhất.

Thực chất, lớp xốp cách nhiệt polyurethane của các dòng tủ lạnh hiện đại có khả năng giữ nhiệt cực kỳ tốt nếu không bị xáo trộn không khí. Nếu một chiếc tủ lạnh đang đóng kín hoàn toàn:

• Ngăn đá chứa đầy thực phẩm đông lạnh có thể duy trì nhiệt độ an toàn lên tới hai mươi bốn đến bốn mươi tám tiếng đồng hồ mà thực phẩm bên trong vẫn chưa rã đông hoàn toàn.
• Ngăn mát có thể giữ được nhiệt độ dưới mức nguy hiểm trong khoảng bốn đến sáu tiếng, với điều kiện duy nhất: tuyệt đối không được mở cửa tủ dù chỉ một lần.

Tuy nhiên, với trường hợp của chị V., có loại thuốc sinh học đặc thù là bút tiêm insulin của người mẹ già, việc để trong ngăn mát khi mất điện kéo dài quá sáu tiếng sẽ tiềm ẩn rủi ro nhiệt độ vượt ngưỡng an toàn. Vì vậy, phải hành động thật nhanh và chuẩn xác.

Kỹ thuật bảo quản thuốc nhạy cảm và thực phẩm khi mất điện dài giờ

Về tới nhà chị V., tôi hướng dẫn chị thực hiện đúng ba bước chiến lược:

Bước một, giải cứu thuốc nhạy cảm bằng phương pháp cách ly đá lạnh.
Đây là điều cốt tử mà rất nhiều gia đình có người ốm mắc sai lầm: mua đá cây về rồi vùi trực tiếp lọ thuốc hay bút tiêm vào giữa đống đá. Thuốc kiểm soát đường huyết hay vắc-xin là các hợp chất protein sinh học, nếu để tiếp xúc trực tiếp với đá lạnh gây đóng băng âm độ thì cấu trúc thuốc sẽ bị phá hủy hoàn toàn, thuốc mất tác dụng và biến tính gây độc hại.
Tôi bảo chị V. mở nhanh cửa ngăn mát đúng năm giây, lấy ba cây bút tiêm ra rồi đóng sập cửa tủ lại ngay. Chúng tôi dùng một chiếc hộp nhựa thực phẩm khô ráo, lót một lớp khăn bông dày xung quanh, đặt các cây bút tiêm vào giữa hộp và đậy kín nắp. Sau đó, cho hộp nhựa này vào một chiếc thùng xốp nhỏ, xung quanh chèn các túi đá viên mua ở tiệm tạp hóa. Chiếc khăn bông đóng vai trò như một lớp đệm nhiệt hoàn hảo, giữ cho không khí trong hộp luôn mát mẻ từ bốn đến sáu độ C mà thuốc không bao giờ bị đóng băng cục bộ.

Bước hai, bảo toàn khối đông lạnh cho ngăn đá.
Tôi dặn chị V. không được đụng chạm gì vào ngăn đông lúc này. Tuyệt đối không mở cửa để kiểm tra cá thu hay mực. Mười mấy ký hải sản đông lạnh khi xếp chặt vào nhau sẽ tạo thành một khối tích lạnh khổng lồ, tự giữ nhiệt cho nhau suốt tám đến mười tiếng đồng hồ. Tôi chỉ yêu cầu chị lấy một tấm chăn bông cũ phủ trùm kín xung quanh thân tủ lạnh để giảm bớt sự bức xạ nhiệt từ không khí nóng bên ngoài vào vỏ tủ.

Bước ba, chuẩn bị nước uống và vệ sinh sinh hoạt trong tình trạng mất điện dài giờ.
Mất điện dài giờ tại các đô thị thường kéo theo mất nước máy do máy bơm tăng áp của tòa nhà hoặc trạm cấp nước khu vực ngừng hoạt động. Tôi nhắc chị V. lấy ngay các xô chậu sạch hứng đầy nước máy dự phòng trước khi áp lực đường ống cạn kiệt, chia rõ: nước trong bình kín dùng để uống và nấu nướng, nước trong xô dùng để dội rửa vệ sinh. Tuyệt đối không dùng nước ấm còn sót lại trong bình nóng lạnh để đun nước uống vì nguồn nước này ngâm cặn magie và kim loại lâu ngày không an toàn cho đường ruột.

Bát canh chiều bình an sau khi có điện trở lại

Khoảng sáu giờ ba mươi chiều, tiếng còi điện lực réo vang đầu ngõ, nguồn điện trung thế được đấu nối lại thành công, bóng đèn huỳnh quang trong nhà bật sáng choang, lốc tủ lạnh bắt đầu rung nhẹ khởi động lại chu trình làm mát.

Tôi cùng chị V. mở ngăn đá kiểm tra: toàn bộ cá thu và mực tươi vẫn còn cứng như đá tảng, không hề rỉ ra một giọt nước hay có mùi tanh lạ. Hộp bút tiêm thuốc của mẹ chị trong thùng xốp vẫn mát lịm, dung dịch thuốc trong veo không một vệt vẩn đục. Người mẹ già ngoài bảy mươi tuổi ngồi trên ghế tựa mỉm cười, cầm lấy cây bút tiêm kiểm tra liều lượng chuẩn bị cho bữa ăn chiều.

Chị V. thở phào một hơi dài nhẹ nhõm, bưng ra một bát nước chè xanh om lá dứa mát rượi mời tôi:

"Nếu trưa nay không có anh sang kịp thời chỉ cho cách này, chắc em đã hoảng loạn lôi hết cá ra ngâm đá, rồi nhét cả mấy cây bút tiêm của mẹ vào thùng đá tan làm hỏng hết thuốc rồi."

Tôi nhấp ngụm chè xanh thơm lừng, xua tay cười:

"Gặp biến cố giữa đời, dù là mất điện hay bất cứ chuyện trắc trở chi, việc đầu tiên không phải là chạy lăng xăng, mà là đứng yên lại ba mươi giây để giữ cái đầu cho lạnh. Giữ được sự bình tĩnh thì cái tủ lạnh đóng chặt nắp hay cuộc đời mình cũng sẽ vượt qua cơn nóng bức một cách an lành thôi em."