Dựng chiếc xe số còn treo lủng lẳng mấy ổ bánh nóng hổi, chị H. thở dốc:

"Chú ơi, chú cứu con với. Cái tủ đông trữ patê và thịt nguội của con tự dưng kêu rù rù rồi không lạnh. Con gọi thợ trên mạng tới kiểm tra. Lúc đầu họ bảo tới xem thử lấy năm chục ngàn tiền xăng xe thôi. Nhưng khi tới nơi, người ta tháo tung cả lốc máy, rã hết vỏ đằng sau ra rồi mới phán cháy cuộn dây, hỏng van tiết lưu, đòi đúng một triệu tám trăm ngàn mới ráp lại và thay đồ. Giờ con không có sẵn chừng đó tiền, bảo họ ráp lại thì họ gắt gỏng, đòi tiền công rã máy ba trăm ngàn mới chịu lắp. Họ đang ngồi lỳ ở quán con đây chú."

Tôi nghe qua là hiểu ngay tình cảnh. Đây là cái bẫy quen thuộc mà dân thợ thiếu lương tâm hay dùng với phụ nữ hoặc người không rành kỹ thuật: "đưa máy vào thế đã rồi". Tháo tung linh kiện ra thành đống sắt vụn, khiến chủ nhà hoảng sợ, rồi ép họ phải chọn giữa việc chi khoản tiền lớn vô lý hoặc chấp nhận ôm một đống đồ nát.

Tôi lau tay vào chiếc giẻ sạch, bảo chị:

"Con bình tĩnh, đừng cãi vã lớn tiếng làm chi cho mệt người. Người ta đã tháo ra thì phải có trách nhiệm trả về nguyên trạng. Chú đi qua đó với con một chuyến xem sao."

Mặt đối mặt trước đống linh kiện bị rã tung

Tới tiệm bánh của chị H., người thợ tầm ba mươi tuổi đang ngồi bấm điện thoại, dưới sàn là cái tủ đông nằm ngửa, dây điện và ốc vít vương vãi trên nền gạch hoa.

Tôi bước vào, chào hỏi đàng hoàng theo phép lịch sự của người cùng làm nghề kỹ thuật:

"Chào chú em. Tôi bên tiệm điện nước gần đây, cháu nó qua nhờ tôi ngó giùm một chút. Nghe nói tủ bị hỏng lốc hả chú em?"

Thấy một người đứng tuổi, tay có vết chai nghề nghiệp và ánh mắt nhìn xoáy vào bo mạch, cậu thợ khựng lại, thu điện thoại cất vào túi:

"Dạ, lốc này bị kẹt cơ với đứt cuộn phụ rồi anh. Phải thay cuộn mới với bơm lại ga mới chạy được."

Tôi cúi xuống, lấy chiếc đồng hồ vạn năng mang theo đo trực tiếp vào ba chân cắm của lốc máy, rồi kiểm tra con tụ khởi động nhỏ gắn bên hông. Cuộn dây của lốc máy trở kháng vẫn hoàn toàn cân bằng, không hề chạm vỏ, vỏ máy không có mùi khét. Thứ duy nhất bị phù đầu và rò dầu chính là cục tụ kích đề giá chưa tới bảy mươi ngàn đồng.

Tôi ngẩng lên nhìn thẳng vào mắt người thợ trẻ, giọng trầm nhưng chắc nịch:

"Chú em đo chân chung, chân chạy với chân đề chưa? Cuộn dây điện trở vẫn mười hai ôm đều tăm tắp thế này, ga vẫn còn áp lực trong ống tuần hoàn, sao lại bảo người ta hỏng van và cháy lốc? Cháu nó buôn bán nhỏ, đồng tiền lời từ ổ bánh mì chắt chiu từng ngàn một, chú em làm rứa có thấy cắn rứt lương tâm không?"

Cậu thợ mặt đỏ bừng, ấp úng:

"Thì... em tính thay luôn cho chắc, sợ sau này nó hư lại."

Tôi xua tay:

"Làm nghề kỹ thuật, hỏng đâu sửa đó. Hỏng con tụ đề thì báo thay con tụ đề. Còn nếu chú em muốn tính tiền công mở máy, chú em phải thỏa thuận với chủ nhà từ trước khi chạm vào chiếc tuốc-nơ-vít. Giờ tôi với chú em cùng ráp lại chiếc lốc máy này về vị trí cũ. Chị H. sẽ gửi chú em năm mươi ngàn tiền xăng xe kiểm tra đúng như lời chú em đã giao hẹn ban đầu qua điện thoại. Chú em đồng ý không?"

Thấy không thể qua mặt được người có nghề, người thợ trẻ lẳng lặng cúi xuống vặn lại từng con ốc, thu dọn đồ nghề vào giỏ rồi cầm năm mươi ngàn của chị H. phóng xe đi thẳng, không dám ngoái đầu lại.

Nguyên tắc báo giá ba bước trước khi giao đồ cho thợ

Sau khi thay cho chị H. cục tụ đề mới và cắm điện, chiếc tủ đông chạy êm ru, hơi lạnh phả ra bốc khói mờ bên trong lòng kính. Chị H. mừng rớt nước mắt, chắp tay cảm ơn rối rít. Tôi kéo chiếc ghế nhựa ngồi xuống, uống ngụm nước trà rồi dặn chị bài học để sau này không bao giờ rơi vào cái thế bị thợ dồn ép nữa:

Bất kỳ khi nào gọi thợ sửa đồ điện, đồ gia dụng hay sửa nhà cửa, phải chốt chặt quy tắc ba bước này trước khi cho họ mở đồ:

Một là, thỏa thuận rõ phí kiểm tra trước khi chạm vào máy. Trước khi thợ đến, phải hỏi thẳng một câu: "Nếu anh đến tháo ra kiểm tra mà tôi thấy tiền sửa đắt quá, tôi quyết định không sửa thì phí kiểm tra và tiền xăng của anh là bao nhiêu?". Một người thợ đàng hoàng sẽ báo giá rõ ràng: năm mươi ngàn, một trăm ngàn hay miễn phí kiểm tra. Khi đã có con số này, họ không thể tự tiện đòi hai ba trăm ngàn tiền công rã máy vô lý.

Hai là, quy định thợ phải báo giá trọn gói trước khi tháo linh kiện chính. Yêu cầu thợ chỉ được đo đạc, kiểm tra ngoại quan và phát hiện lỗi. Khi xác định đúng bệnh, phải lập danh sách: hỏng bộ phận nào, linh kiện đó thay mới hay sửa lại, giá linh kiện là bao nhiêu và tiền công là bao nhiêu. Tuyệt đối không để thợ tự ý rã tung máy ra thành từng mảnh vụn rồi mới đứng dậy hét giá. Một khi máy đã bị xé nhỏ, quyền chủ động hoàn toàn rơi vào tay họ.

Ba là, chốt ranh giới chi phí phát sinh bằng văn bản hoặc tin nhắn. Với những thiết bị phức tạp, đôi khi mở ra mới phát hiện thêm hư hỏng ẩn bên trong. Phải nói rõ ngay từ đầu: "Nếu có phát sinh ngoài số tiền anh vừa báo, anh phải dừng tay lại, gọi tôi xem trực tiếp và báo giá mới. Tôi đồng ý anh mới được làm tiếp, không tự ý sửa rồi cộng tiền vào hóa đơn".

Tôi đưa cho chị H. cái mẩu giấy ghi số điện thoại của vài người thợ điện lạnh đứng đắn lâu năm trong vùng:

"Con cất cái số này đi. Sau này đồ đạc có trục trặc thì gọi thợ quen mà làm. Người làm ăn chân chính họ quý cái uy tín dài lâu, không ai đi ăn giật ăn mót vài đồng bạc của người buôn thúng bán bưng như rứa đâu."

Chị H. cẩn thận gấp tờ giấy bỏ vào ngăn kéo tủ tiền, rồi lấy ra một ổ bánh mì kẹp thịt nóng giòn nhất đưa tận tay tôi. Nhìn giàn lạnh bắt đầu đóng một lớp tuyết mỏng trắng xóa bảo vệ chỗ hàng buôn bán của người phụ nữ tảo tần, tôi thấy buổi sáng của mình nhẹ nhõm lạ thường.