Vừa bước vào thềm tiệm, K. vứt chiếc nón bảo hiểm lên bàn, đập tay xuống mặt gỗ thở phì phò: "Tôi không thể chịu nổi nữa anh à! Sáng nay xe chở gạch đá vừa lùi vào đầu kiệt chuẩn bị đổ móng làm nhà thì ông chủ nhà đối diện chạy ra dựng rào sắt chắn ngang đường. Lão bảo con đường kiệt rộng hai mét này là đất của ông bà lão để lại từ trước năm một chín bảy lăm, mấy chục năm nay lão cho xóm đi nhờ, giờ tôi muốn cho xe chở vật liệu xây dựng đi qua thì phải nộp năm mươi triệu đồng tiền sử dụng đường. Tôi suýt nữa lao vào ăn thua đủ với lão rồi!"

Tôi vội rót cho K. một cốc nước chanh đá, kéo anh ngồi xuống góc quạt mát: "Ngồi xuống uống ngụm nước cho hạ hỏa đã. Chuyện đất đai nhà cửa ở phố xá bao đời nay phức tạp nhất là lối đi chung và ranh giới giáp ranh. Chú mà nóng giận lao vào đấm đá là từ chỗ đúng luật biến thành người sai luật, vướng vòng lao lý như chơi. Cứ bình tĩnh lôi giấy tờ, trích lục địa chính ra nói chuyện bằng luật pháp."

1. Bản Chất Pháp Lý Của Lối Đi Chung Và Quyền Về Lối Đi Qua

Ở các đô thị cũ tại Việt Nam, rất nhiều con kiệt, con ngõ được hình thành từ việc các hộ gia đình tự tách thửa, chừa lại một phần đất làm lối đi nội bộ mà chưa làm thủ tục hiến đất công cộng hoặc cập nhật đầy đủ trên bản đồ địa chính. Điều này dẫn đến tình trạng khi có người mới chuyển đến mua đất xây nhà, các hộ ở lâu năm thường nảy sinh tâm lý chiếm giữ, coi ngõ đi là tài sản riêng của gia đình mình để sách nhiễu.

Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam hiện hành đã có những quy định cực kỳ rõ ràng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân:

• Quyền về lối đi qua bất động sản liền kề (Quy định tại Điều 254 Bộ luật Dân sự 2015): Chủ sở hữu bất động sản bị vây bọc bởi các bất động sản của các chủ sở hữu khác mà không có hoặc không đủ lối đi ra đường công cộng, có quyền yêu cầu chủ sở hữu bất động sản vây bọc dành cho mình một lối đi hợp lý trên đất của họ. Lối đi này phải được mở trên bất động sản liền kề nào mà được coi là thuận tiện và hợp lý nhất, có tính đến đặc điểm vị trí và hạn chế đến mức thấp nhất thiệt hại cho bất động sản liền kề.
• Hiện trạng trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (Sổ đỏ): Nếu trong Giấy chứng nhận của con hoặc trên sơ đồ thửa đất địa chính của phường đã thể hiện rõ ranh giới tiếp giáp với đường đi chung, ngõ đi công cộng, thì không một cá nhân nào có quyền tự ý ngăn chặn, dựng hàng rào hay thu tiền của người khác. Mọi hành vi cản trở lối đi công cộng đều là hành vi vi phạm pháp luật hành chính và trật tự đô thị.

2. Các Bước Xử Lý Bài Bản Khi Bị Chèn Ép Lối Đi Hoặc Ranh Giới

Tôi bảo K. mở túi hồ sơ mang theo ra, kiểm tra kỹ từng trang giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và bản vẽ trích lục địa chính rồi vạch ra cho anh ba bước hành động dứt khoát:

Bước 1: Thu thập chứng cứ hiện trạng và lập biên bản ghi nhận

Khi hàng xóm có hành vi dựng chướng ngại vật, căng dây thép gai hoặc chửi bới ngăn cản việc thi công:

• Tuyệt đối không chửi bới qua lại, không dùng bạo lực xô xát hay tự ý phá dỡ rào chắn của họ vì có thể bị quy vào tội hủy hoại tài sản.
• Dùng điện thoại quay phim, chụp ảnh toàn bộ hiện trạng rào chắn, hành vi cản trở và thái độ của người đó một cách điềm tĩnh, rõ nét.
• Mời Thừa phát lại đến lập Vi bằng ghi nhận sự kiện hành vi cản trở lối đi. Vi bằng này có giá trị chứng cứ pháp lý tuyệt đối trước tòa án và cơ quan công quyền.

Bước 2: Trích lục hồ sơ địa chính tại Ủy ban nhân dân phường

Đừng tranh cãi bằng miệng về chuyện "đất của ông bà để lại từ xưa". Hãy nộp đơn yêu cầu cung cấp thông tin địa chính lên Chi nhánh Văn phòng Đăng ký Đất đai hoặc Bộ phận Địa chính Ủy ban nhân dân phường:

• Yêu cầu trích sao hồ sơ bản đồ địa chính qua các thời kỳ: Bản đồ địa chính năm 1993, bản đồ đo đạc chỉnh lý gần nhất và sổ mục kê đất đai.
• Bản đồ địa chính của Nhà nước thể hiện lối đi đó là đường công cộng, ngõ chung do Nhà nước quản lý hay là đất riêng của hộ gia đình nào. Nếu bản đồ ghi rõ là đường đi công cộng do phường quản lý, hộ hàng xóm đó hoàn toàn không có bất kỳ quyền hành gì để ngăn cản.

Bước 3: Gửi đơn yêu cầu hòa giải cơ sở tại Ủy ban nhân dân cấp phường

Theo quy định của Luật Đất đai 2024, hòa giải tranh chấp đất đai tại Ủy ban nhân dân cấp xã, phường nơi có đất là thủ tục bắt buộc trước khi khởi kiện ra Tòa án:

• Nộp đơn yêu cầu giải quyết hành vi cản trở lối đi chung và yêu cầu hòa giải tranh chấp ranh giới.
• Cán bộ địa chính và tổ trưởng dân phố sẽ xuống đo đạc thực địa, đối chiếu mốc giới giữa hai thửa đất theo tọa độ chuẩn.
• Trong buổi hòa giải, biên bản sẽ được lập rõ ràng. Nếu hàng xóm cố tình lấn chiếm hoặc cản trở trái phép đất công cộng, chính quyền địa phương có thẩm quyền ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính và buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của lối đi.

3. Nghệ Thuật Ứng Xử Để Giữ Trọn Tình Làng Nghĩa Xóm

Sau khi phân tích cặn kẽ về mặt luật pháp, tôi vỗ vai K. rồi chia sẻ thật lòng: Thắng một vụ kiện về đất đai thì dễ, nhưng sau khi thắng kiện mà phải sống chung cạnh một người hàng xóm thù ghét mình suốt hai mươi năm trời mới là điều ngột ngạt.

Vì vậy, sau khi đã nắm chắc phần thắng về mặt pháp lý trong tay, cách hành xử của mình phải thật đĩnh đạc và mềm mỏng:

• Nói chuyện bằng sự tôn trọng và lý lẽ nhẹ nhàng: Khi cán bộ địa chính đã xác định rõ lối đi là ngõ chung, đừng đem thái độ đắc thắng ra chọc tức hàng xóm. Hãy sang nhà, mang theo một gói trà ngon, nói năng từ tốn: "Thưa bác, hồ sơ địa chính phường đã chỉ rõ đây là ngõ đi chung của cả xóm. Cháu gom góp cả đời mới làm được cái nhà che mưa che nắng, sau này còn làm xóm giềng tối lửa tắt đèn có nhau. Trong lúc chở vật liệu làm nhà nếu có vương vãi bụi bặm hay ồn ào, cháu xin phép được quét dọn sạch sẽ mỗi buổi chiều để không phiền đến bác."
• Đo đạc ranh giới công khai, minh bạch: Khi đổ móng và xây tường rào giáp ranh, hãy mời chủ đất liền kề sang chứng kiến việc căng dây, cắm mốc. Bớt đi năm phân đất để giữ lại sự bình an và tình nghĩa láng giềng vẫn là một món hời lớn của đời người.

Giữ Cái Đầu Lạnh Và Trái Tim Thấu Cảm

Nghe tôi phân tích từng bước thấu đáo, gương mặt căng thẳng của K. chùng xuống. Anh gật đầu lia lịa: "May mà trưa nay tôi chạy qua hỏi anh, chứ không lúc nãy nóng giận tôi gọi mấy anh em thợ ngoài công trường vào dỡ rào rồi đánh nhau thì giờ này chắc đang ngồi trên công an phường rồi."

Đầu giờ chiều, K. chào tôi ra về để lên bộ phận một cửa của phường nộp hồ sơ xin trích lục địa chính. Nhìn dáng anh dắt xe ra ngõ, tôi thầm nghĩ: Ở đời, va chạm về quyền lợi là chuyện không thể tránh khỏi. Nhưng người khôn ngoan và bản lĩnh là người luôn biết dùng luật pháp làm khiên chắn vững chắc, và dùng sự điềm đạm, bao dung làm chiếc cầu nối hóa giải mọi thù hận, để mái nhà của mình xây lên thực sự là nơi an cư lạc nghiệp bình yên.