Chiếc xe máy mà N. đang đi là một chiếc xe số cũ kỹ đã mười năm tuổi, lớp sơn ngoài đã phai màu theo năm tháng nhưng tiếng máy nổ êm ru, xích líp được tra dầu sạch sẽ không một tiếng kêu lạch cạch. N. là khách quen của tiệm tôi, thỉnh thoảng nó hay ghé mua mấy cuộn băng keo, dây gút và bóng đèn bàn để tự tay sửa sang lại góc làm việc ở phòng trọ.

Nó bước vào tiệm, chọn một chiếc ổ cắm đa năng ba chấu rồi ngồi xuống bậc thềm cạnh tôi, vẻ mặt thoáng chút tư lự:

"Chú kiểm tra giùm con cái giắc cắm này với. Chiều nay con vừa đi họp lớp đại học về, tụi bạn nó nhìn chiếc xe số cà tàng của con rồi cười bảo con làm ra tiền mà sống bần tiện, ki bo, không biết hưởng thụ tuổi trẻ chú à."

Tôi ngẩng lên nhìn gương mặt mộc mạc không son phấn nhưng đôi mắt sáng ngời của N., mỉm cười hỏi:

"Sao rứa con? Bạn bè con giờ đi xe chi mà chê chiếc xe số bền bỉ này của con?"

N. thở dài, kể lại câu chuyện buổi họp lớp vừa xong. Bạn bè cùng khóa ra trường ba năm, đa phần đều làm văn phòng, lương tháng mười lăm đến hai mươi triệu đồng. Nhưng bước vào quán cà phê sang trọng, đứa nào cũng chạy xe tay ga đời mới đắt tiền, tay cầm chiếc điện thoại ba mắt vừa ra mắt trị giá hơn ba mươi triệu, quần áo giày dép toàn hàng hiệu gắn mác nước ngoài.

Khi thấy N. chạy chiếc xe số cũ mèm tới, dựng cạnh dàn xe bóng loáng, tụi bạn tròn xoe mắt ngạc nhiên. Tụi nó xúm lại chê N. là "quá cổ hủ, làm kỹ sư phần mềm lương hai mươi mấy triệu mà không dám mua chiếc xe tay ga trả góp cho sang cái người, cứ ki cóp cất tiền dưới gầm giường để làm chi, tuổi trẻ phải biết hưởng thụ và xây dựng hình ảnh cá nhân chứ". Suốt buổi trò chuyện, tụi nó chỉ bàn về chuyện đổi xe, săn đồ hiệu và những chuyến du lịch check in sang chảnh.

N. kể, tiền lương mỗi tháng nó nhận hai mươi hai triệu đồng. Nó gửi về phụng dưỡng cha mẹ ở quê năm triệu, chi tiêu ăn uống tiền phòng trọ gói ghém tám triệu, phần còn lại chín triệu đồng nó đều đặn gửi vào sổ tiết kiệm và mua các khóa học công nghệ nâng cao tay nghề. Nó không mua sắm đồ hiệu, không đổi điện thoại khi chiếc máy cũ vẫn chạy mượt mà, và hằng ngày vẫn vui vẻ mang cơm hộp tự nấu đi làm.

Nó nhìn tôi, giọng chùng xuống đầy ngập ngừng:

"Con thấy mình sống như vậy rất thoải mái và yên tâm chú à. Nhưng hôm nay ngồi giữa đám bạn, nghe tụi nó nói về phong cách sống hiện đại, con tự nhiên thấy mình lạc lõng quá. Con tự hỏi hay là mình sống ki bo, tự hành xác mình thật hả chú?"

Con làm trúng rồi, sự tự do không nợ nần là món đồ hiệu xa xỉ nhất

Tôi đặt chiếc tuốc nơ vít xuống sàn xi măng, nhìn thẳng vào N. rồi gật đầu thật chậm rãi, giọng tôi ấm áp và chắc nịch:

"Con nghe chú nói cho rõ đây: Con làm như rứa là trúng! Trúng một cách tuyệt vời, tự tại và đẳng cấp vô cùng. Con không có một chút bần tiện nào hết, mà chính con mới là người đang sở hữu thứ xa xỉ phẩm đắt giá nhất của tuổi trẻ mà đám bạn con không tài nào có được!"

N. ngơ ngác nhìn tôi, đôi mắt chớp chớp đầy ngạc nhiên. Tôi chỉ tay vào chiếc xe số cũ kỹ của nó đang dựng ngoài hiên, từ tốn bóc tách sự thật trần trụi đằng sau cái gọi là "phong cách sống hưởng thụ" của người trẻ thời nay:

Thứ nhất, con đang có thứ tài sản quý giá nhất của một con người trưởng thành: Sự tự do tài chính và những giấc ngủ ngon không có nợ nần đè nặng trên lưng. Đám bạn con khoác lên mình chiếc áo hàng hiệu, chạy chiếc xe tay ga bóng bẩy, cầm chiếc điện thoại ba mươi triệu đồng, nhưng con có biết đằng sau chiếc mặt nạ hào nhoáng đó là gì không? Đó là những bảng sao kê thẻ tín dụng đỏ rực mỗi kỳ hạn, là sự nơm nớp lo sợ mỗi khi công ty cắt giảm nhân sự vì chỉ cần mất việc một tháng là không có tiền trả góp ngân hàng, là những đêm thức trắng vắt tay lên trán lo xoay tiền trả nợ. Họ đang vay mượn tương lai của chính mình để mua lấy những ánh mắt ngưỡng mộ hời hợt của người dưng nước lã trong ba giây.

Thứ hai, giá trị của một con người nằm ở năng lực trong đầu, ở nhân cách và sự vững chãi trong nội tâm, chứ không nằm ở chiếc xe họ đi hay bộ quần áo họ mặc. Một người kỹ sư phần mềm giỏi giang, làm chủ công nghệ, có tiền tích lũy phòng thân và biết hiếu kính cha mẹ như con thì dẫu có đi chiếc xe đạp cà tàng người ta vẫn phải kính trọng. Ngược lại, nếu bên trong trống rỗng, không có thực lực, tài khoản ngân hàng rỗng tuếch mà đắp toàn đồ hiệu lên người thì đó chỉ là sự làm màu kệch cỡm. Con không cần chiếc xe xịn để chứng minh giá trị của mình, bởi vì chính sự tự tin và hiểu biết của con đã là một thứ trang sức lộng lẫy nhất rồi.

Thứ ba, người có tiền tích lũy và dám sống dưới mức thu nhập của mình mới là người nắm quyền chủ động trong cuộc đời. Khi sóng gió ập đến, khi thị trường biến động hay công ty có biến, đám bạn con sẽ hoảng loạn chấp nhận làm bất cứ công việc độc hại nào chỉ để có tiền trả nợ; còn con, với cuốn sổ tiết kiệm vững chãi và năng lực chuyên môn không ngừng nâng cao, con có quyền thong thả lựa chọn cơ hội tốt nhất, thậm chí có quyền từ chối những nơi đối xử tệ bạc với mình. Đó chính là sự tự do đích thực mà không chiếc xe tay ga hay chiếc túi hiệu nào có thể mua nổi.

Nỗi ám ảnh của người U40 từng làm nô lệ cho sự sĩ diện

Nói đến đó, tôi nhìn ra con đường lớn trước tiệm, lòng bỗng dội về một giai đoạn u tối của chính bản thân mình cách đây mười năm.

Năm tôi ba mươi tư tuổi, khi công việc làm ăn bắt đầu khấm khá, tôi cũng từng dính chặt vào cái bẫy sĩ diện đồng trang lứa. Thấy bạn bè làm ăn chung đứa nào cũng mua xe ô tô bốn chỗ bóng lộn để đi gặp đối tác, tôi cũng cắn răng vay ngân hàng hơn bốn trăm triệu để mua một chiếc xe ô tô đời mới cho bằng chị bằng em.

Và rồi tôi nhận ra chiếc xe ô tô đó không mang lại cho tôi hạnh phúc, mà nó biến tôi thành một kẻ nô lệ thực sự. Mỗi tháng tôi phải cày cuốc trối chết để trả hơn mười triệu tiền gốc lẫn lãi ngân hàng, cộng thêm tiền xăng cộ, tiền bảo hiểm, tiền gửi xe bến bãi, tiền bảo dưỡng định kỳ tốn thêm gần chục triệu nữa. Cứ mở mắt ra ngày đầu tháng là tôi thấy một cục nợ hai mươi triệu lơ lửng trên đầu. Tôi không dám ốm, không dám nghỉ ngơi một ngày nào, tính tình trở nên cáu bẳn, gắt gỏng với người thân chỉ vì áp lực dòng tiền đè nặng.

Tôi ôm chiếc xe đó suốt ba năm trời trong sự mệt mỏi cùng cực, cho đến khi một biến cố kinh doanh ập đến buộc tôi phải bán tống bán tháo chiếc xe đi với giá lỗ gần một nửa để trả nợ. Ngày chiếc xe lăn bánh rời khỏi nhà, người ngoài nhìn vào tưởng tôi thất bại đau đớn, nhưng trong lòng tôi lúc đó chỉ có một cảm giác duy nhất: Nhẹ nhõm như vừa tháo được chiếc gông cùm ngột ngạt khỏi cổ mình.

Hôm nay, ngồi nhìn cô gái nhỏ N. mới hai mươi sáu tuổi, nhận mức lương đáng mơ ước mà vẫn an nhiên cưỡi chiếc xe số cũ, bình thản trước mọi lời chê bai của bạn bè để kiên định với lối sống tự chủ và bền vững, tôi thấy mình thật sự kính nể con bé. Phải là một người có bản lĩnh nội tâm cực kỳ vững chãi mới có thể đứng ngoài vòng xoáy cám dỗ tiêu dùng đang bủa vây giới trẻ ngày nay. Chính lối sống giản dị và tự do của N. đã cho một người từng trải như tôi thấy lại chân lý giản đơn của đời người: Hạnh phúc đích thực không phải là có thật nhiều thứ để khoe khoang, mà là có thật ít thứ có thể trói buộc được sự tự do của mình.

Tiếng máy xe êm đềm giữa hoàng hôn phố thị

N. nghe tôi phân tích, đôi mắt nó sáng ngời lên, nụ cười hồn hậu và rạng rỡ nở lại trên môi. Nó đón chiếc giắc cắm điện đã được tôi nối cẩn thận, cất gọn vào ba lô vải rồi đứng dậy vỗ vỗ vào yên chiếc xe số thân thương của mình:

"Dạ chú, con hiểu rồi. Nghe chú nói xong con thấy thương chiếc xe của con ghê gớm. Nó đi cùng con từ thời sinh viên nghèo khó tới giờ, chở con đi làm mưa nắng chưa bao giờ dở chứng nằm đường. Con sẽ cứ đi chiếc xe này, tiếp tục học tập và tích lũy, không việc chi phải lăn tăn vì ánh mắt của người khác nữa chú hè."

Tôi mỉm cười tiễn N. ra cửa. Tiếng máy chiếc xe số nổ êm ru, hòa vào dòng người tấp nập của buổi chiều tà Đà Nẵng. Bóng con bé thanh thoát, nhẹ tênh lướt đi giữa phố phường, bỏ lại sau lưng những ồn ào khoe mẽ của kiếp nhân sinh.

Cuộc đời này, người tự do nhất không phải là người ngồi trên chiếc xe đắt tiền nhất, mà là người cầm lái cuộc đời mình bằng một tâm thế bình an, không vướng bận nợ nần và không sống vì sự phán xét của thiên hạ.

An nhiên đi chiếc xe cũ với một tâm hồn sáng rõ và một tương lai vững vàng trong tay, đó mới là phong thái đỉnh cao của một người thực sự làm chủ số phận của chính mình.