Nó kéo chiếc ghế đẩu nhựa ngồi xuống cạnh mâm ốc vít tôi đang lựa, móc trong túi bao thuốc lá định châm nhưng rồi lại cất đi, vẻ mặt bồn chồn khó tả:

"Chú rảnh không, cho con xin chén nước chè. Chiều nay con vừa làm một việc mà nguyên đám bạn làm ăn chung nó chửi con không ra một cái giống gì hết chú à."

Tôi rót chén nước chè xanh nóng hổi đưa sang, mỉm cười nhìn nét mặt căng thẳng của nó:

"Uống nước đi đã. Bọn nó chửi con chuyện chi? Con thợ tiện hiền như cục đất rứa mà cũng đi gây gổ với ai được à?"

M. thở dài, kể lại câu chuyện đầu tư suốt hai tháng qua. Số là gom góp được hơn một trăm năm mươi triệu tiền tích lũy sau mấy năm đứng máy tiện, M. được một nhóm bạn rủ chung vốn nhập lô linh kiện xe máy bãi và phụ tùng cơ khí thanh lý từ cửa khẩu về phân phối lại. Đợt đầu hàng về trôi chảy, thị trường sốt giá, chỉ sau một tháng nó thu về cả gốc lẫn ba mươi triệu tiền lãi ròng.

Thấy kiếm tiền nhanh quá, nhóm bạn bắt đầu hăng máu. Tuần này, cả nhóm bàn nhau làm một cú lớn: gom hết tiền lãi, vay mượn thêm người thân, thậm chí có đứa toan cắm cả sổ đỏ nhà ở quê để huy động hơn hai tỷ đồng gom trọn một kho hàng lớn đón đầu đợt tăng giá cuối năm. Tụi nó ép M. phải để lại toàn bộ vốn lẫn lãi, vay thêm ít nhất một trăm triệu nữa để giữ chân cổ phần lớn.

Nhưng M. thấy chộn rộn trong bụng. Nó ra bãi kiểm tra hàng đợt mới, thấy chất lượng bắt đầu có dấu hiệu trộn lẫn hàng gia công thô sơ, giá nhập từ bên kia biên giới cũng bị đẩy lên cao chót vót, trong khi sức mua của các tiệm sửa xe ngoài phố có dấu hiệu chậm lại. Sau hai đêm trằn trọc không ngủ được, sáng nay M. tuyên bố rút toàn bộ một trăm năm mươi triệu tiền gốc và ba mươi triệu tiền lãi về, dứt khoát không tham gia mẻ hàng hai tỷ đó nữa.

Cả nhóm bạn lập tức quay ngoắt thái độ. Tụi nó bảo M. là thằng hèn, nhát gan, sống cả đời chỉ xứng đáng làm thằng thợ tiện quèn ăn lương ngày vài trăm ngàn, có cơ hội đổi đời thành ông chủ lớn mà không biết nắm bắt. Mấy đứa bạn chí cốt chơi từ thời học nghề thậm chí còn tuyên bố cạch mặt, đuổi M. ra khỏi nhóm trò chuyện chung.

M. nhìn tôi, giọng chùng xuống đầy phân vân:

"Họ nói con nhát gan chú à. Con cầm một trăm tám mươi triệu về gửi lại vào sổ tiết kiệm ngân hàng mà trong lòng cứ bứt rứt. Nhìn tụi nó hừng hực khí thế chuẩn bị gom hàng lớn, con tự hỏi hay là mình hèn thật, mình sợ rủi ro nên đánh mất cơ hội làm giàu của đời mình?"

Con làm trúng rồi, biết ăn non mới là kẻ sống sót sau cùng

Tôi nghe xong, buông kìm và cuộn băng keo xuống bàn, nhìn thẳng vào đôi mắt đang dao động của người thợ trẻ rồi bật cười lớn một tiếng sảng khoái:

"Con nghe chú nói cho rõ đây: Con làm như rứa là trúng! Trúng một cách xuất sắc, bản lĩnh và khôn ngoan bậc nhất của một người biết giữ tiền. Con không có một chút hèn nhát nào hết, mà chính tụi nó mới đang là những kẻ mù quáng điếc không sợ súng!"

M. tròn xoe mắt nhìn tôi. Tôi bưng chén nước chè lên nhấp một ngụm, từ tốn giải thích cái đạo lý giữ tiền nơi thương trường mà sách vở không bao giờ dạy:

Thứ nhất, con kiếm tiền bằng sức lao động thực tế, con hiểu giá trị của từng giọt mồ hôi đứng máy tiện dưới cái nóng bốn mươi độ. Vì hiểu giá trị của đồng tiền thật nên con mới có được cái linh cảm bén nhạy khi thấy rủi ro. Lô hàng đầu tiên kiếm được ba mươi triệu là con gặp thời, gặp may mắn của người mới bước chân vào cuộc chơi. Nhưng khi thị trường bắt đầu nóng sốt, giá nhập bị đẩy lên, chất lượng giảm sút mà đám đông vẫn hò reo lao vào vay nợ để tất tay, đó chính là dấu hiệu kinh điển của khúc đuôi cá. Khúc xương xẩu nhất, dễ hóc nghẹn nhất lại là lúc người ta háu đói nhất.

Thứ hai, trong làm ăn buôn bán, người kiếm được tiền nhiều chưa chắc đã là người giỏi, nhưng người biết rút tiền ra khỏi sới bạc đúng lúc mới là người chiến thắng chung cuộc. Đám đông ngoài kia thường chết vì hai chữ "hăng máu" và "ảo tưởng năng lực". Kiếm được vài chục triệu tiền lãi bằng sự may mắn, người ta lập tức tưởng mình là thiên tài kinh doanh, quên mất năng lực quản trị rủi ro của bản thân chỉ chịu tải được chiếc xe máy chở hàng chứ chưa thể cầm lái chiếc xe container hai tỷ. Con biết túi mình sâu bao nhiêu, biết giới hạn chịu đựng của bản thân ở đâu để dừng lại, đó không phải là nhát gan, đó là sự tự lượng sức mình một cách tỉnh táo phi thường.

Thứ ba, "ăn non" không phải là dại, mà ăn non chính là chiếc áo giáp bảo hộ sinh mạng. Rút một trăm tám mươi triệu về gửi ngân hàng, con có thể mất đi cơ hội nhân đôi số tiền nếu may mắn mẻ hàng đó trót lọt, nhưng bù lại con giữ được trọn vẹn số vốn tích lũy của ba năm mồ hôi nước mắt và mua được những đêm ngủ thẳng giấc. Nếu mẻ hàng kia gặp trục trặc biên mậu, hàng tồn đọng hoặc bị cơ quan chức năng kiểm tra vì nguồn gốc trôi nổi, cả nhóm bạn con sẽ đối mặt với cảnh vỡ nợ, lãi mẹ đẻ lãi con và tan cửa nát nhà. Lúc đó, cái giá của sự liều lĩnh không có điểm dừng sẽ đắt hơn gấp vạn lần những lời khích bác đầu môi chót lưỡi.

Soi lại vết sẹo của người U40 từng chết vì lòng tham

Nói đến đó, tôi nhìn xuống những ngón tay gầy guộc của mình, lòng bỗng dội về ký ức của hơn mười năm trước, cái thời tôi ba mươi mốt tuổi và đang ở đỉnh cao kiêu hãnh của sự nghiệp.

Năm đó, tôi gom góp được một khoản vốn khá lớn từ các công trình cơ điện, lại trúng thêm mấy đợt lướt sóng đất nền ở vùng ven Hòa Vang. Tiền vào tài khoản nhanh đến mức tôi ngỡ việc kiếm tiền tỷ ngoài đời dễ như trở bàn tay. Bạn bè rủ tôi dồn toàn bộ vốn liếng, cắm luôn cả căn nhà cha mẹ cho để ôm một lô đất dự án lớn với kỳ vọng sang tay kiếm tiền tỷ trong vòng sáu tháng.

Lúc đó, cũng có người chú làm thợ lâu năm khuyên tôi: "Mày ăn được một khúc dày rồi, rút bớt tiền về phòng thân đi cháu, thị trường đang ảo lắm". Nhưng khi ấy tôi kiêu ngạo, háo thắng, trong đầu chỉ nhìn thấy viễn cảnh mua xe ô tô xịn và mở chuỗi cửa hàng hoành tráng. Tôi chê ông chú già cổ hủ, nhát gan không có tầm nhìn lớn.

Và rồi cú siết tín dụng ập đến như một cơn sét giữa trời quang. Thị trường đóng băng hoàn toàn, dự án dính quy hoạch treo không thể ra sổ, bạn bè chung vốn tháo chạy tán loạn. Tôi chết đứng trên đống tài sản ảo với khoản nợ ngân hàng đè nặng từng ngày, phải bán tống bán tháo mọi thứ, mất trắng căn nhà và mất trọn năm năm trời cày cuốc trả nợ trong cay đắng, tủi nhục.

Bài học đó tôi phải trả bằng cả thanh xuân, bằng những giọt nước mắt của người thân và những đêm thức trắng bạc cả mái đầu.

Hôm nay, ngồi nhìn cậu em thợ tiện M. mới hai mươi tám tuổi, dám dứt khoát gạt bỏ sự cám dỗ của món hời tiền tỷ, dám chịu đựng việc bị bạn bè cô lập để bảo vệ thành quả lao động chân chính của mình, tôi thấy mình thật sự kính trọng bản lĩnh của nó. Người trẻ như M. có một sức đề kháng tự nhiên với lòng tham mà rất nhiều người lớn tuổi, học cao hiểu rộng ngoài kia đến cuối đời vẫn chưa học nổi. Chính cái sự "biết đủ" và đôi chân bám chặt vào mặt đất của con bé thợ cơ khí này đã nhắc nhở tôi một nguyên lý sống còn: Trong cuộc đời giông bão này, người sống thọ nhất không phải là người chạy nhanh nhất lúc trời quang mây tạnh, mà là người biết tìm chỗ trú ẩn an toàn trước khi cơn mưa rào trút xuống.

Đồng tiền mồ hôi nằm yên trong túi áo ấm

Tôi vỗ mạnh vào vai M., bảo nó đứng dậy đi sang quán cháo lòng đầu ngõ ăn với tôi một bát cháo nóng cho ấm bụng. M. cười, nụ cười nhẹ nhõm làm bừng sáng gương mặt sạm đen vì khói bụi xưởng tiện.

Người đời bước chân vào chốn làm ăn thường hay chế giễu những ai biết dừng lại sớm. Họ ca tụng những kẻ liều lĩnh, những cú tất tay nghìn tỷ và những câu chuyện làm giàu sau một đêm rực rỡ trên mạng xã hội. Nhưng họ không bao giờ nhìn thấy nghĩa địa của những kẻ háo thắng nằm lại dưới đáy sông sau khi cơn sốt đi qua.

Đồng tiền mồ hôi công sức một khi đã vào túi, giữ cho nó nằm yên và sinh sôi một cách chậm rãi, vững chãi mới là đỉnh cao của sự trưởng thành. Biết đủ là tối thắng, biết dừng lại đúng lúc là đại trí. Giữ được cái đầu lạnh giữa một bầy người đang phát sốt vì lòng tham, con đã tự tay cứu lấy tương lai của chính mình mà không cần bất kỳ một phép màu nào khác.