Cậu em bước vào tiệm, mặt mũi phờ phạc, râu ria lởm chởm, tay cầm danh sách mua sắm bóng đèn nhấp nháy, ổ cắm nối dài trang trí Tết mà ngón tay cứ run run. Ngồi xuống ghế, T. thở hắt ra một hơi dài rồi than thở: "Chú ơi, chắc năm nay con trốn ở lại Đà Nẵng không dám về quê ăn Tết quá. Nghĩ đến cảnh bước chân qua cổng nhà mà trong túi không có tiền là con lạnh toát cả sống lưng...".

Hỏi ra mới biết nguồn cơn của nỗi sợ hãi ấy lại bắt nguồn từ chính sự hào nhoáng của năm ngoái. Tết năm trước, trúng được mấy công trình biệt thự ven biển, T. kiếm được một món tiền khá. Về quê ăn Tết, cậu muốn "nở mày nở mặt" với bà con chòm xóm sau bao năm bôn ba vất vả. Thế là T. vung tay mua sáu giỏ quà ngoại nhập mỗi giỏ gần ba triệu đồng biếu các bác các chú trong họ; tiền lì xì cho con cháu trong nhà và hàng xóm đứa nào cũng nhét phong bao năm trăm ngàn đỏ chót; rồi những cuộc nhậu thâu đêm suốt sáng tiếp đãi bạn bè, anh em họ mạc T. đều giành giật thanh toán hết.

Tổng cộng cái Tết năm ngoái, T. tiêu sạch gần bốn mươi lăm triệu đồng chỉ trong vòng chưa đầy một tuần lễ. Đổi lại, cậu nhận được những lời tán dương nức nở của họ hàng: "Thằng T. dạo này làm ăn lớn quá", "Đúng là dân thành phố có khác, xông xênh ra phết!".

Nhưng tiếng vỗ tay rộn rã ấy tan nhanh như bọt xà phòng. Năm nay kinh tế trầm lắng, thị trường bất động sản đóng băng kéo theo ngành xây dựng đình trệ, xưởng nhôm kính của T. vắng khách, nợ đọng công trình chưa thu hồi được. Sau khi gom góp trả lương thưởng cho ba người thợ phụ và tiền thuê mặt bằng, trong tài khoản của T. chỉ còn vỏn vẹn hơn mười triệu đồng.

Suốt hai tuần nay, T. mất ăn mất ngủ. Cậu sợ về quê với hai bàn tay trắng sẽ bị họ hàng mỉa mai là "hết thời", sợ những ánh mắt soi mói của đám bạn cũ, sợ không có tiền lì xì dày cộp cho các cháu. Cậu đang tính bấm bụng rút tiền mặt từ thẻ tín dụng ba mươi triệu đồng với lãi suất cắt cổ để "mua sĩ diện" ăn Tết cho bằng bạn bằng bè.

1. Nỗi khổ của người mua sĩ diện ngày Tết: Ba ngày huy hoàng, cả năm ăn mì tôm

Cứ mỗi dịp Tết đến xuân về, một bộ phận không nhỏ người lao động và thanh niên trẻ lại rơi vào một cơn hoảng loạn mang tên "áp lực thể diện". Văn hóa làng xã của người Việt vốn trọng tình cảm, nhưng mặt trái của nó là tính so bì, tọc mạch và thói chuộng hư danh. Người ta đo lường sự thành công của một người đi xa trở về không phải bằng việc người đó có sống lương thiện, khỏe mạnh và bình an hay không, mà đo bằng: Đi xe gì về quê? Biếu giỏ quà to hay nhỏ? Tiền lì xì trong phong bao dày bao nhiêu tờ?

Để đối phó với những ánh mắt phán xét ấy, nhiều người tự biến mình thành nạn nhân của chiếc bẫy tiêu dùng cảm xúc:

• Tự huyễn hoặc về một đẳng cấp ảo: Cố tình mua những giỏ quà bánh kẹo ngoại nhập đắt tiền bọc màng co lòe loẹt mà người già ở quê chẳng bao giờ ăn đến, chỉ để đặt lên bàn thờ cho "sang mắt" người đến chúc Tết.
• Biến phong tục lì xì thiêng liêng thành cuộc đấu giá danh dự: Tục mừng tuổi đầu năm vốn là nét đẹp văn hóa mang ý nghĩa trao gửi lời chúc may mắn, sức khỏe với những đồng tiền lẻ tượng trưng. Nhưng ngày nay, nhiều người đã làm méo mó nó thành một công cụ thể hiện độ giàu có, sợ nhét tiền mệnh giá nhỏ thì bị coi thường, bị chê ki bo keo kiệt.
• Rơi vào những cuộc nhậu sĩ diện không hồi kết: Giành trả tiền những chầu nhậu đắt đỏ với những người cả năm không gặp một lần, để rồi sau đó rỗng túi, ngày mùng Bốn, mùng Năm Tết đã phải lo ngay ngáy tiền trả nợ ngân hàng.

Cái giá phải trả cho vài câu khen đãi bôi ngoài miệng trong ba ngày Tết là gì? Là sự kiệt quệ tài chính kéo dài suốt nhiều tháng sau đó. Là những bữa cơm đạm bạc chan nước mắt, là cảm giác bất an thắt ruột khi vừa bước sang năm mới đã phải cõng trên lưng những khoản nợ tín dụng lãi mẹ đẻ lãi con. Đó không phải là ăn Tết, đó là tự trói mình vào một bản án kinh tế ngu xuẩn nhất.

2. Dũng khí cởi bỏ lớp vỏ bọc: Người khôn ngoan biết co mình đúng lúc

Cuộc đời của một con người giống như thời tiết bốn mùa, có lúc mưa thuận gió hòa thì cũng có lúc hạn hán giông bão. Người làm ăn kinh doanh hay người làm công ăn lương bản lĩnh không phải là người lúc nào cũng cố gồng mình lên để tỏ ra mình giàu có, mà là người biết co mình lại khi gặp mùa đông giá rét để bảo toàn nguồn lực.

Hãy nhìn thẳng vào bản chất của các mối quan hệ ngày Tết:

• Họ hàng, xóm giềng khen chê chỉ là chuyện đầu môi chót lưỡi: Người khen bạn hôm nay một câu xông xênh thì ngày mai bạn phá sản họ cũng chẳng cho bạn được một gói mì tôm. Người thực sự thương bạn sẽ lo lắng cho sức khỏe, sự an toàn và công việc dài hạn của bạn, chứ không bao giờ săm soi xem chiếc phong bao lì xì của bạn dày hay mỏng.
• Cha mẹ già chỉ cần sự hiện diện bằng xương bằng thịt của con: Sau một năm bôn ba xứ người, điều cha mẹ khao khát nhất trong bữa cơm tất niên là được nhìn thấy con mình lành lặn, mạnh khỏe, ngồi quây quần bên bếp lửa ấm. Cha mẹ không cần những giỏ quà tiền triệu hay cọc tiền biếu dày cộp được đánh đổi bằng những khoản nợ nần giấu kín của con.
• Tiền trong túi mình mới là bình yên thực sự: Giữ lại một khoản tiền mặt dự phòng để ra Giêng tái khởi động công việc, lo tiền thuê xưởng, mua vật tư mới là sự tỉnh táo khôn ngoan của một người thợ trưởng thành.

3. Công thức ba phong bì để ăn một cái Tết nhẹ nhõm, văn minh

Thay vì đâm đầu vào vay nợ thẻ tín dụng, tôi chỉ cho T. công thức quản trị tài chính ba phong bì để đón một cái Tết ấm áp trong đúng khả năng của mình:

Phong bì thứ nhất: Hiếu lễ đấng sinh thành (Ưu tiên số một)

Trích ba triệu đến bốn triệu đồng dành riêng để biếu cha mẹ ruột sắm sửa Tết. Kèm theo đó, hãy dành thời gian tự tay lau dọn bàn thờ tổ tiên, sơn lại bờ tường cũ, sửa lại đường ống nước bị rò rỉ hay thay chiếc bóng đèn sáng cho gian bếp của mẹ. Những hành động chăm sóc thiết thực ấy có giá trị gấp vạn lần những giỏ quà hào nhoáng mua vội ở tiệm tạp hóa.

Phong bì thứ hai: Mừng tuổi ấm áp tình cảm (Đúng bản chất văn hóa)

Chuẩn bị sẵn những chiếc phong bao lì xì nhỏ xinh xắn, đổi những cọc tiền mới mệnh giá mười ngàn, hai mươi ngàn hoặc năm mươi ngàn đồng. Khi mừng tuổi cho con cháu hay người già trong xóm, hãy nhìn thẳng vào mắt họ, nắm chặt bàn tay và gửi một lời chúc chân thành, ấm áp từ tận đáy lòng. Đứa trẻ ngoan hay người lớn tuổi tử tế sẽ luôn cảm nhận được sự ấm áp của lời chúc phúc chứ không ai đi đo đếm mệnh giá tờ tiền.

Phong bì thứ ba: Quỹ dự phòng sinh tồn sau Tết (Bất khả xâm phạm)

Số tiền còn lại từ bốn đến năm triệu đồng tuyệt đối giữ chặt trong tài khoản ngân hàng, không được đụng đến trong suốt những ngày Tết. Đây là chiếc phao cứu sinh để chi trả tiền sinh hoạt phí tháng Giêng, đổ xăng xe, nạp tiền điện thoại và làm vốn lưu động khi xưởng cơ khí mở cửa khai xuân. Có sẵn khoản tiền này trong túi, bạn sẽ bước vào năm mới với tâm thế ung dung, tự tin chứ không phải sự hoảng loạn chạy vạy vay mượn đầu năm.

Tôi rót cho T. một tách trà gừng cay nồng, vỗ mạnh vào bờ vai vạm vỡ của người thợ trẻ rồi cười xòa:

"Con nhìn chú đây này, cả đời chú kinh doanh tiệm điện nước, từng có năm kiếm tiền tỷ nhưng cũng có năm trắng tay vì công trình quỵt nợ. Những năm khó khăn, chú về quê ăn Tết với một cành mai rừng mua năm mươi ngàn và con gà chạy bộ biếu mẹ, lòng vẫn thanh thản nhẹ bẫng như mây trời. Tết là để sum vầy, để sưởi ấm tình người sau một năm dầm mưa dãi nắng, chứ đâu phải cái hội chợ đấu giá sĩ diện hả con? Cất ngay cái ý định rút thẻ tín dụng đi. Cầm mười triệu này về quê, mua cho mẹ ấm chè ngon, phụ cha dọn cái sân gạch, cả nhà cười vang bên nồi bánh chưng là con đã có một cái Tết giàu có nhất trần đời rồi!".

T. nghe xong, hai hàng lông mày đang cau có bỗng giãn ra hoàn toàn. Cậu em nở một nụ cười tự trào ngượng ngùng nhưng ánh mắt đã lấy lại sự trong trẻo, tự tin của người thợ lao động chân chính. T. trả lại bản danh sách mua sắm rườm rà, chỉ chọn mua hai bộ đèn nhấp nháy đơn giản mang về quê trang trí bàn thờ cho mẹ.

Cậu siết chặt tay tôi, bước ra khỏi tiệm trong ánh hoàng hôn rực rỡ của chiều hăm ba tháng Chạp, lòng nhẹ nhõm chuẩn bị hành lý trở về quê nhà trong vòng tay ấm áp của mẹ cha.