Đặt chiếc ba lô xuống ghế, anh D. ngồi bệt xuống thềm gạch, vò đầu bứt tai thở dài sườn sượt:

"Anh ơi, em sắp gục ngã thật rồi. Mẹ em năm nay bảy mươi tám tuổi, bị thoái hóa khớp gối nặng không tự đi lại được, lại thêm chứng cao huyết áp và tiểu đường. Nhà em có ba anh em trai: anh cả thì làm ăn khá giả ở ngoài Hà Nội, gửi tiền về thỉnh thoảng một hai triệu rồi nhắn: 'Ở nhà chú D. ở gần mẹ nhất thì ráng lo cho mẹ chu đáo giùm anh, anh bận công tác quá'. Cậu út thì buôn bán ở chợ Cồn, lúc nào cũng bảo bận túi bụi, miệng hứa 'cuối tuần em về tắm rửa cho mẹ' nhưng cả tháng chẳng thấy mặt đâu.

Rốt cuộc suốt hai năm nay, một mình vợ chồng em gánh hết: sáng dậy từ năm giờ nấu cháo cho mẹ uống thuốc, trưa tranh thủ chạy xe mười cây số về thay tã bỉm, đêm hôm mẹ đau nhức kêu rên là vợ chồng em thức trắng. Vợ em bắt đầu cáu gắt, trầm cảm, không khí gia đình lúc nào cũng ngột ngạt như hũ nút. Hôm qua vợ em khóc nức nở đòi ly thân nếu tình trạng này cứ kéo dài. Em thương mẹ, nhưng em cũng xót vợ xót con. Giờ em nói chuyện với hai người anh em kia thế nào để họ cùng gánh vác mà không biến thành cuộc cãi vã xâu xé nhau hả anh?"

Tôi rót cho anh D. một cốc nước chanh muối mát lạnh, vỗ mạnh vào bả vai người đàn ông đang kiệt sức:

"Uống ngụm nước cho tỉnh táo đi chú em. Chú đang mắc phải một căn bệnh rất phổ biến trong các gia đình Việt: Người có lòng hiếu thảo và ở gần cha mẹ nhất luôn là người bị vắt kiệt sức lực đầu tiên, bởi vì anh em trong nhà chia sẻ trách nhiệm bằng những lời hứa suông và sự mặc định vô lý! Muốn cứu vãn gia đình nhỏ của chú và chăm sóc mẹ già được chu đáo dài lâu, chú bắt buộc phải chuyển từ 'chia sẻ bằng tình cảm mơ hồ' sang 'phân công bằng đầu việc và tài chính cụ thể' ngay lập tức!"

Cái bẫy "người ở gần gánh hết" và bi kịch kiệt sức tâm lý

Tôi kéo ghế ngồi đối diện anh D., chỉ ra thực tế phũ phàng đằng sau sự đùn đẩy trách nhiệm chăm sóc cha mẹ già:

Khi cha mẹ già yếu, ốm đau nằm một chỗ, việc chăm sóc không chỉ đơn thuần là mua vài hộp sữa hay biếu vài đồng bạc lẻ. Đó là một chuỗi lao động thể xác và áp lực tinh thần cực kỳ nặng nề kéo dài hàng tháng, hàng năm: dọn dẹp phân nước tiểu, lau rửa vết loét, thức đêm canh chừng người già mê sảng, đưa đi cấp cứu bất kể mưa gió.

Người anh em ở xa thường tự xoa dịu lương tâm bằng cách gửi một ít tiền rồi nghĩ rằng mình đã hoàn thành trách nhiệm. Người anh em ham vui thì trốn tránh bằng sự bận rộn giả tạo. Họ mặc nhiên coi người con ở gần cha mẹ là người có nghĩa vụ phải phục tùng, hy sinh mọi thời gian và hạnh phúc riêng tư để phụng dưỡng.

Người gánh vác chính vì mặc cảm tội lỗi "nếu mình buông tay thì ai lo cho mẹ", nên cắn răng chịu đựng một mình mà không dám lên tiếng yêu cầu chia sẻ dứt khoát. Đến khi sức cùng lực kiệt, thể xác suy sụp, hôn nhân rạn nứt, sự ức chế dồn nén sẽ bùng nổ thành những lời thù hằn, oán trách, biến mối quan hệ ruột thịt thành tro tàn.

Lòng hiếu thảo bền vững phải dựa trên sự công bằng và sự tổ chức khoa học, chứ không thể dựa vào sự hy sinh mù quáng của một cá nhân đơn lẻ.

Kế hoạch ba trụ cột: Phân chia theo việc cụ thể và quỹ chung

Tôi lấy sổ tay của tiệm, cùng anh D. phác thảo bản kế hoạch ba trụ cột để tổ chức một cuộc họp gia đình nghiêm túc giữa ba anh em trai ngay trong tuần này:

Trụ cột một: Thành lập Quỹ Phụng Dưỡng Cha Mẹ cố định hàng tháng.
Chăm sóc một người già bệnh nặng đòi hỏi chi phí tã bỉm, thuốc men men vi sinh, sữa dinh dưỡng và tiền viện phí định kỳ ít nhất sáu đến tám triệu đồng mỗi tháng.
Ba anh em phải ngồi lại chốt một con số cụ thể, ví dụ mỗi người đóng góp đều đặn hai triệu rưỡi vào một tài khoản ngân hàng chung do một người đứng tên thủ quỹ, sao kê minh bạch từng khoản chi tiêu trên nhóm gia đình.
Người anh cả ở xa có điều kiện kinh tế hơn thì khuyến khích đóng góp thêm phần chi phí để thuê một người giúp việc theo giờ (hai đến ba tiếng vào buổi trưa) chuyên lo việc tắm rửa, thay tã và đỡ đần cho mẹ, giải phóng sức lao động chân tay cho vợ chồng anh D.

Trụ cột hai: Phân công trách nhiệm bằng đầu việc và lịch trực xoay vòng.
Tuyệt đối không dùng những câu nói chung chung như "khi nào rảnh thì giúp". Phải chia theo lịch cố định trên lịch treo tường:

• Anh D. (ở gần): Chịu trách nhiệm theo dõi thuốc men hàng ngày và là đầu mối liên lạc khi có sự cố khẩn cấp.
• Cậu em út (ở cùng thành phố): Bắt buộc nhận lịch trực chăm mẹ vào hai ngày cuối tuần (thứ Bảy và Chủ nhật). Đón mẹ về nhà cậu ấy hoặc sang nhà anh D. túc trực toàn bộ từ sáng tới tối để vợ chồng anh D. có trọn vẹn hai ngày cuối tuần nghỉ ngơi, tái tạo năng lượng và chăm sóc con cái của mình.
• Người anh cả (ở xa): Chịu trách nhiệm toàn bộ các thủ tục lớn, tìm kiếm bác sĩ chuyên khoa giỏi, đón mẹ ra Hà Nội thay đổi không khí dưỡng bệnh một đến hai tháng trong mùa hè hoặc lo liệu toàn bộ chi phí các đợt nằm viện lớn.

Trụ cột ba: Thiết lập nhóm liên lạc gia đình và báo cáo nhật ký sức khỏe công khai.
Tạo một nhóm trên ứng dụng nhắn tin gồm đầy đủ con trai, con dâu. Mỗi ngày sau khi cho mẹ uống thuốc hay đo huyết áp, chụp một tấm ảnh chỉ số huyết áp, lượng thức ăn mẹ ăn được đưa lên nhóm. Khi mọi sự vất vả, khó khăn hay tiến triển bệnh tật của mẹ già được phơi bày rõ ràng trước mắt tất cả mọi người, những người anh em ở xa sẽ không còn lý do để nghi ngờ hay coi nhẹ công sức của người chăm sóc chính.

Ánh mắt kiên định và chiếc ốc vít siết chặt vào tường

Anh D. ngồi lặng đi, đọc đi đọc lại bản kế hoạch ba trụ cột mà tôi vừa vạch ra. Những giọt nước mắt trào ra từ khóe mắt người đàn ông trung niên, nhưng lần này không phải là nước mắt của sự bế tắc, mà là sự tỉnh ngộ:

"Cảm ơn anh... Em hiểu rồi. Bấy lâu nay em cứ nghĩ mình cắn răng chịu đựng là có hiếu, ai ngờ sự cam chịu của em lại làm khổ vợ con và tạo thói quen vô trách nhiệm cho các anh em của mình."

Tôi đứng dậy, lấy máy khoan bê-tông và một hộp tắc-kê sắt đưa cho anh D., vỗ vai anh:

"Về lắp ngay hai thanh tay vịn này vào phòng tắm cho mẹ thật chắc chắn. Tối nay, nấu một ấm trà thơm, gọi điện thoại kết nối hình ảnh cho cả ba anh em cùng nói chuyện đàng hoàng, chân thành nhưng dứt khoát theo đúng ba việc này. Nói cho anh em hiểu: Mình thương mẹ thì phải cùng nhau chung tay, chia sẻ cho đều để mẹ được phụng dưỡng tốt nhất và anh em giữ được cái tình ruột thịt đến cuối đời."

Anh D. siết chặt hai thanh tay vịn inox sáng loáng trong tay, ánh mắt bừng lên sự quyết tâm mạnh mẽ. Khi con người ta dám nhìn thẳng vào sự thật và biết cách tổ chức cuộc sống bằng sự rõ ràng, thì những bế tắc nặng nề nhất trong gia đình cũng sẽ tìm thấy lối ra trong sự thấu hiểu và sẻ chia đàng hoàng.