V. vừa uống nước vừa hào hứng rút từ túi áo ra một chiếc điện thoại thông minh mới mua lại:

"Chú ơi, con vừa chắt chiu tiền thưởng mua chiếc điện thoại màn hình lớn này cho ba mẹ con ở quê. Hôm qua con cũng dắt ba mẹ ra phòng giao dịch ngân hàng ở huyện mở một cái tài khoản ngân hàng số để hàng tháng con chạy xe có đồng ra đồng vào là chuyển khoản thẳng về cho ba mẹ mua thuốc men, không phải chờ gom tiền mặt gửi xe đò như trước nữa. Nhưng mấy đứa bạn chạy xe chung với con bảo: 'Người già ở quê cả tin lắm, mày cài ứng dụng xong thì giữ luôn mật khẩu đăng nhập với mã xác thực của ông bà trên máy mày đi, chứ để ông bà tự giữ lỡ bị bọn lừa đảo gọi điện dọa nạt rồi bấm linh tinh mất sạch tiền dưỡng già'. Con nghe cũng có lý mà trong lòng thấy cấn cấn quá, không biết có nên giữ mật khẩu của ba mẹ không hả chú?"

Tôi nhìn người con trai hiếu thảo, tay cầm chiếc điện thoại cẩn thận như một báu vật, rồi cười xòa:

"Con có lòng hiếu thuận, muốn ba mẹ tiếp cận với tiện ích hiện đại là rất đáng khen. Nhưng con giữ lại mật khẩu tài khoản của ba mẹ là con đang phạm vào một sai lầm lớn về tâm lý! Dạy cho ba mẹ biết cách kiểm tra tiền bạc và xây dựng cơ chế bảo vệ từ xa mới là người con khôn ngoan, chứ không phải tước đoạt chiếc chìa khóa két sắt của đấng sinh thành!"

Nỗi sợ bị lừa và sự tước đoạt lòng tự trọng của người già

Tôi phân tích cho V. hiểu tâm lý sâu kín của những bậc cha mẹ cả đời gắn bó với đồng ruộng, làng quê:

Cha mẹ ở quê cả đời quen với việc cầm từng tờ tiền mặt nhăn nheo, cuộn tròn giắt vào lưng quần hay cất kỹ dưới đáy hòm gỗ. Khi con cái sắm cho chiếc điện thoại thông minh và mở tài khoản số, người già vừa mừng vừa sợ: mừng vì thấy con mình làm ăn khấm khá, thành thạo công nghệ; nhưng sợ vì thấy những con số vô hình trên màn hình kính quá xa lạ, sợ bấm nhầm một cái là mất tiền.

Nếu đứa con vì sợ cha mẹ bị lừa mà giành lấy quyền giữ mật khẩu, nắm trọn tài khoản:

• Người cha, người mẹ sẽ lập tức cảm thấy mình bị xem thường, bị đối xử như một người mất năng lực hành vi.
• Mỗi lần cần vài trăm ngàn mua phân bón, bao cám cho heo hay đóng tiền điện, ông bà lại phải ngập ngừng gọi điện xin phép con cái chuyển tiền, làm mất đi sự tôn nghiêm và niềm vui tự chủ của tuổi già.
• Đứa con vô tình tự đặt mình vào cái thế người phán xét việc chi tiêu của cha mẹ, dễ nảy sinh nghi kỵ, bức bối trong gia đình.

Mục tiêu lớn nhất của chúng ta khi hướng dẫn người lớn tuổi dùng công nghệ là trao cho họ sự tự tin và độc lập, chứ không phải biến họ thành những người phụ thuộc hoàn toàn vào con cái.

Bốn bước thiết lập an toàn tài khoản ngân hàng cho cha mẹ ở quê

Tôi kéo chiếc ghế ngồi cạnh V., chỉ tay vào màn hình điện thoại hướng dẫn cậu em quy trình bốn bước thiết lập an toàn tối đa mà vẫn bảo đảm trọn vẹn quyền tự quyết của người già:

Bước một, phân quyền hạn mức giao dịch ở mức an toàn sinh hoạt.
Khi cài đặt ứng dụng ngân hàng cho ba mẹ, hãy vào phần cài đặt tài khoản để điều chỉnh hạn mức chuyển tiền trực tuyến ra ngoài ở mức rất thấp, ví dụ tối đa chỉ một triệu hoặc hai triệu đồng một ngày.
Nếu ba mẹ chỉ có nhu cầu nhận tiền con cái gửi về để rút tiền mặt chi tiêu tại cây rút tiền hoặc bưu điện xã, có thể yêu cầu nhân viên ngân hàng khóa hẳn tính năng chuyển khoản trực tuyến qua mạng, chỉ mở tính năng nhận tiền và rút tiền bằng thẻ từ tại máy. Bằng cách này, dù kẻ gian có gọi điện thao túng tâm lý tinh vi đến đâu, chúng cũng không thể nào ép người già chuyển đi những món tiền lớn qua ứng dụng được.

Bước hai, hướng dẫn ba mẹ tự đặt và tự giữ mật khẩu cá nhân.
Hãy kiên nhẫn hướng dẫn ba mẹ tự nghĩ ra một dãy số mật khẩu gắn liền với kỷ niệm của riêng ông bà mà chỉ ông bà biết (ví dụ ngày cưới hoặc một con số ý nghĩa), tuyệt đối không dùng ngày tháng năm sinh dễ đoán. Dặn dò ba mẹ dứt khoát: "Mật khẩu này là chìa khóa két sắt riêng của ba mẹ. Ba mẹ tự nhớ trong đầu, không viết lên ốp lưng điện thoại, và tuyệt đối không bao giờ đọc dãy số này cho bất kỳ ai, kể cả là con hay người tự xưng là cán bộ ngân hàng".

Bước ba, dạy thao tác đơn giản nhất: Xem biến động số dư và đọc thông báo.
Đừng bắt người già phải học những tính năng phức tạp như quét mã, đầu tư tài chính hay thanh toán hóa đơn tự động. Chỉ dạy duy nhất một thao tác mở ứng dụng hoặc mở mục tin nhắn để nhìn thấy dòng chữ: "Số dư tài khoản: cộng năm trăm ngàn đồng từ con trai V.". Hãy để ba mẹ tự tay chạm vào màn hình và tận mắt nhìn thấy thành quả lao động của con mình gửi về. Đó là niềm hạnh phúc vô giá của người làm cha mẹ.

Bước tư, dựng lá chắn chống lừa đảo viễn thông ngay trên thiết bị.
Cài đặt sẵn các ứng dụng nhận diện và chặn cuộc gọi rác, cuộc gọi lừa đảo mạo danh cơ quan chức năng. Cắt một mảnh giấy cứng dán ngay phía sau ốp lưng điện thoại của ba mẹ với ba dòng chữ in hoa màu đỏ rõ ràng:

1. Công an và ngân hàng không bao giờ gọi điện yêu cầu chuyển tiền.
2. Có người lạ gọi đe dọa, bấm nút đỏ tắt máy ngay lập tức.
3. Bất kỳ chuyện gì nghi ngờ, gọi ngay cho con trai V.

Ánh mắt rạng ngời của người con hiếu thảo

V. ngồi chăm chú lắng nghe, vừa ghi chép lại từng bước vào cuốn sổ tay giao hàng. Cậu em nhoẻn miệng cười thật tươi, nét băn khoăn trên gương mặt tan biến hoàn toàn:

"Dạ chú, con hiểu rồi! Con suýt nữa thì tước đi niềm vui tự chủ của ba mẹ con. Cuối tuần này con về quê, con sẽ ngồi uống trà với ba, chỉ cho ba mẹ từng thao tác như chú dặn, để ba mẹ tự tay quản lý đồng tiền của mình."

Tôi vỗ vai V., rót thêm cho cậu em một ly nước mát:

"Đi đường cẩn thận nghe con. Đạo hiếu của người làm con không phải là bảo bọc cha mẹ trong sự kiểm soát ngột ngạt, mà là nâng đỡ bước chân của cha mẹ để người già luôn cảm thấy mình được tôn trọng, tự tin và vững chãi giữa cuộc đời mới."

V. đội mũ bảo hiểm, nổ máy chiếc xe máy cũ tiếp tục hành trình giao hàng dưới cái nắng miền Trung. Tiếng động cơ xe máy rộn rã trên con phố thênh thang, mang theo tấm lòng hiếu thảo trong trẻo của người con trẻ đang hướng về mái nhà bình yên nơi đồng quê xứ Quảng.