Chị bảo dạo gần đây thằng bé trở nên sợ đi học toán, cứ gặp bài tập khó một chút là gắt gỏng, khóc lóc hoặc lảng tránh không chịu làm. Trước đây, từ lúc con ba bốn tuổi, thằng bé đã tỏ ra lanh lợi, nhớ mặt chữ rất nhanh và ghép hình thoăn thoắt. Mỗi lần con làm được điều gì nhanh nhẹn, cả hai vợ chồng chị cùng họ hàng hai bên đều tấm tắc khen ngợi: "Con trai mẹ thông minh xuất chúng", "Thằng bé này có gen giỏi giang bẩm sinh", "Đúng là con nhà nòi, cái gì cũng làm nhoay nhoáy". Chị cứ ngỡ những lời khen ngợi đó sẽ là đôi cánh nâng đỡ lòng tự tin của con. Nào ngờ càng lớn, khi bước vào tiểu học với những bài toán đòi hỏi phải ngồi nháp nhiều lần, đứa trẻ lại bộc lộ sự hoảng sợ tột cùng trước thất bại. Nó thà bỏ giấy trắng, thà bảo mình đau bụng mệt mỏi chứ không dám ngồi đối diện với một bài toán hóc búa, chỉ vì một nỗi sợ vô hình: sợ mình không còn là đứa trẻ thông minh trong mắt cha mẹ nữa.

Tôi nghe chị tâm sự mà lòng dấy lên niềm đồng cảm sâu sắc. Chuyện này tôi đã thấy ở rất nhiều gia đình trí thức đô thị. Các bậc cha mẹ vì quá yêu con, muốn động viên con nên thường hào phóng ban phát những lời tán dương lấp lánh về phẩm chất bẩm sinh. Nhưng ít ai ngờ rằng, chính cái nhãn mác "thông minh" hay "thiên tài" lại vô tình trở thành chiếc cùm gông nặng trĩu đè lên đôi vai non nớt của một đứa trẻ.

Chiếc bẫy ngọt ngào của những lời khen bẩm sinh

Khi người lớn khen một đứa trẻ bằng những tính từ chỉ thiên bẩm như "thông minh", "nhanh trí bẩm sinh", "tài năng trời phú", đứa trẻ sẽ tiếp nhận thông điệp ngầm rằng: giá trị của nó nằm ở sự hoàn hảo sẵn có, chứ không phải ở công sức rèn luyện. Từ đó, trong tâm trí non nớt của con sẽ hình thành một tư duy đóng khung. Nó tin rằng nếu mình là người thông minh thì mọi việc phải làm được dễ dàng ngay từ lần đầu tiên. Nếu phải vất vả, phải toát mồ hôi, phải làm sai và sửa lại nhiều lần thì có nghĩa là mình đã hết thông minh, mình là kẻ kém cỏi.

Chính vì nỗi sợ bị tước mất danh hiệu cao quý đó, đứa trẻ sẽ chọn giải pháp an toàn nhất: từ chối mọi thử thách mới. Chúng chỉ thích làm những việc dễ dàng, những bài tập quen thuộc mà chúng chắc chắn làm đúng một trăm phần trăm để tiếp tục nhận về những tràng pháo tay tán thưởng. Khi gặp phải một ngọn núi cao hay một khúc quanh gập ghềnh, phản xạ đầu tiên của đứa trẻ không phải là tìm cách leo qua, mà là quay đầu bỏ chạy hoặc nổi cơn giận dữ để che giấu sự bất an bên trong.

Lời khen bẩm sinh giống như một liều đường ngọt ngào tạo cảm giác hưng phấn tức thì, nhưng lại làm suy yếu hệ miễn dịch tinh thần của đứa trẻ. Khi bước ra ngoài đời sống, nơi không ai có nghĩa vụ phải vỗ về hay tung hô chúng, những đứa trẻ quen sống bằng hào quang bẩm sinh rất dễ bị sụp đổ tâm lý trước cú vấp ngã đầu đời.

Khen quá trình, khen sự nhẫn nại và nỗ lực bền bỉ

Tôi rót thêm chén nước nóng mời chị E., chỉ tay ra giàn cây leo ngoài hiên tiệm đang đón gió. Cây cối muốn bám chắc vào tường đá để vươn lên cao không phải nhờ một chiếc lá xanh mướt mọc nhanh bất thường, mà nhờ chùm rễ kiên trì đâm sâu vào kẽ nứt mỗi ngày. Dạy con cũng y như việc chăm cây, muốn con có bản lĩnh tự thân thì phải tập trung soi chiếu vào quá trình con nỗ lực, chứ đừng chỉ chăm chăm nhìn vào điểm mười hay sự trơn tru bề nổi.

Thay vì buông câu khen ngợi chung chung về tư chất, người làm cha mẹ cần học cách quan sát tỉ mỉ những hành động cụ thể của con:

Thứ nhất, khen sự tập trung và tính kiên trì vượt khó. Khi con ngồi cặm cụi suốt ba mươi phút để lắp xong một mô hình phức tạp hay giải một bài toán dài, hãy nói với con: "Mẹ rất thích cách con ngồi kiên nhẫn thử từng mảnh ghép suốt nửa tiếng qua mà không hề bỏ cuộc", hoặc "Ba thấy con đã nháp đi nháp lại ba lần để tìm ra cách giải này, sự bền bỉ của con thật đáng khen ngợi". Lời khen này giúp đứa trẻ hiểu rằng: giá trị đích thực nằm ở sự chăm chỉ và ý chí không lùi bước, và cha mẹ nhìn thấy từng giọt mồ hôi con đã đổ ra.

Thứ hai, khen ngợi chiến lược và cách tiếp cận vấn đề. Khi con tìm ra một cách làm mới, hoặc biết tự giác chia nhỏ bài tập lớn thành từng phần để giải quyết, hãy chỉ rõ điều đó: "Hôm nay con đã biết kẻ bảng để sắp xếp dữ liệu cho dễ nhìn, cách làm đó rất sáng tạo và ngăn nắp đấy". Bằng cách này, con sẽ học được tư duy giải quyết vấn đề thay vì trông chờ vào sự may mắn hay trực giác nhất thời.

Thứ ba, bình thường hóa sai lầm và tôn vinh sự dũng cảm thử nghiệm. Khi con làm sai một bài kiểm tra hay vẽ một bức tranh chưa như ý, tuyệt đối không chê bai cũng không an ủi bằng cách gạt phắt đi: "Không sao đâu, con mẹ vẫn thông minh nhất". Hãy ngồi xuống cùng con, chỉ vào chỗ sai và nói với giọng điềm đạm: "Chỗ này chưa đúng, nhưng mẹ mừng vì con đã dám thử một cách nghĩ mới. Bây giờ hai mẹ con mình cùng xem khúc mắc nằm ở đâu để sửa lại nhé". Khi sai lầm không còn bị coi là tội lỗi hay bằng chứng của sự ngu dốt, đứa trẻ sẽ không còn sợ hãi. Nó sẽ nhìn nhận thất bại như một người thầy dẫn đường cần thiết trên hành trình hoàn thiện bản thân.

Nuôi dưỡng động lực tự thân thay vì sự phụ thuộc vào ánh nhìn người khác

Đích đến cao nhất của việc giáo dục gia đình không phải là tạo ra một đứa trẻ luôn khát khao làm hài lòng người khác để nhận về lời khen, mà là trui rèn một con người có động lực tự thân mạnh mẽ. Động lực tự thân là cảm giác vui sướng, tự hào từ tận đáy lòng khi bản thân chinh phục được một kỹ năng mới, hiểu thêm một kiến thức hay, bất kể xung quanh có ai nhìn thấy để vỗ tay hay không.

Muốn xây dựng được điều đó, người làm cha mẹ cần hạn chế biến lời khen thành phần thưởng có điều kiện. Đừng dùng lời khen như một công cụ thao túng để ép con phải nghe lời hay phải đạt thành tích làm rạng danh gia đình. Thỉnh thoảng, thay vì đưa ra lời phán xét của bản thân, hãy hỏi ngược lại cảm xúc của chính con: "Con vừa hoàn thành bức vẽ này, con cảm thấy thế nào? Con có thấy vui vì mình đã phối màu đẹp hơn tuần trước không?". Câu hỏi ấy sẽ kéo đứa trẻ về với thế giới nội tâm của chính nó, giúp con học cách tự đánh giá, tự cảm nhận sự tiến bộ của bản thân mà không bị phụ thuộc vào sự phán xét từ bên ngoài.

Chị E. ngồi chăm chú lắng nghe, đôi bàn tay đan vào nhau khẽ giãn ra. Ánh mắt chị như trút bỏ được tảng đá đè nặng bấy lâu. Chị nhận ra rằng bấy lâu nay, chính kỳ vọng và những lời ngợi ca hoa mỹ của hai vợ chồng đã vô tình xây nên một bức tường vô hình ngăn cản bước chân con bước ra khỏi vùng an toàn.

Đôi bàn tay lấm lem và bước chân vững chãi của đứa trẻ

Tôi gói cẩn thận chiếc đèn bàn và cuộn dây đưa cho chị E. Nhìn người mẹ trẻ đứng dậy với nụ cười nhẹ nhõm trên môi, tôi bỗng nhớ lại những ngày đầu mình chập chững bước vào nghề cơ điện. Hồi đó, người thầy già không bao giờ khen tôi có hoa tay hay đầu óc sáng láng. Mỗi lần tôi đấu nối thành công một tủ điện phức tạp hay lần mò sửa xong một động cơ cháy, thầy chỉ vỗ vai bảo: "Thằng này chịu khó lội bùn, chịu khó đo từng mối dây không ngại bẩn tay, ráng giữ cái tính cẩn thận đó thì sau này sóng gió nào cũng đứng vững". Lời dặn giản dị ấy đã theo tôi suốt mấy mươi năm bôn ba trường đời, nâng tôi dậy sau những lần vấp ngã trắng tay thời trai trẻ.

Một đứa trẻ bước vào đời với niềm tin rằng mình có thể học được mọi thứ nhờ sự kiên trì và nhẫn nại sẽ luôn mạnh mẽ hơn gấp bội một đứa trẻ tin rằng mình phải luôn hoàn hảo để giữ chiếc vương miện thông minh. Hãy để con được phép làm sai, được phép lấm lem bùn đất và toát mồ hôi bên những bài toán khó. Khi cha mẹ biết trân trọng từng bước chân nỗ lực của con thay vì chỉ vỗ tay ở vạch đích, đứa trẻ sẽ có đủ dũng khí để đi qua giông bão cuộc đời bằng chính đôi chân vững vàng của mình.