Bà có hai người con, một trai một gái. Cả hai đứa đều vào Bình Dương làm ăn rồi lập gia đình trong đó từ nhiều năm trước. Cuộc sống mưu sinh nơi xứ người bận rộn, tiền nhà, tiền học của cháu nhỏ bủa vây khiến những cuộc điện thoại về cho mẹ thưa thớt dần. Có khi đôi ba tháng chúng mới gọi về một lần, hỏi thăm được vài câu qua loa rồi cúp máy vội vã. Tiền phụng dưỡng gửi về thì lúc có lúc không, tháng nào dư dả mới gửi được năm trăm, một triệu đồng, còn lại hầu như phó mặc bà cụ tự xoay xở với căn bệnh đau nhức xương khớp và viêm xoang mạn tính.

Ở cái tuổi gần bảy mươi, người ta thường nghĩ đến cảnh nghỉ ngơi an dưỡng, sáng tập dưỡng sinh, chiều ngồi ngắm hoa tỉa cành. Nhưng bà S. không chọn ngồi than thân trách phận, cũng tuyệt đối không đi gõ cửa nhà người này người khác để kể lể sự bất hiếu của con cái. Bà quyết định nhận trông một bé trai hai tuổi cho đôi vợ chồng công nhân trẻ cùng xóm trọ làm việc theo ca kíp tại khu công nghiệp Hòa Khánh.

Mỗi ngày từ bảy giờ sáng đến sáu giờ chiều, bà bế ẵm, nấu cháo, dỗ dành đứa trẻ ăn từng thìa bột, giặt từng chiếc tã lót sạch sẽ rồi hong dưới giàn dây leo. Đổi lại, mỗi tháng đôi vợ chồng trẻ gửi bà hai triệu rưỡi tiền công. Số tiền đó vừa vặn đủ cho bà trả tiền thuê căn phòng trọ nhỏ, mua mớ rau quả trứng sống qua ngày và trích ra một phần mua thuốc men phòng khi trái gió trở trời.

Bà S. ngồi nghỉ chân bên chiếc quạt bàn trong tiệm tôi, khẽ mỉm cười xoa lưng đứa nhỏ đang ngủ ngon lành trên tay: "Nhiều người trong xóm thấy tôi già rồi còn đi ẵm bồng con người ta thì xì xào, bảo con cái bất hiếu để mẹ già phải đi đày đọa thân xác. Nhưng tôi nghĩ khác chú à. Mình còn đôi bàn tay lành lặn, còn chút sức lực thì cứ lao động chân chính mà sống. Tự mình làm ra đồng tiền mua hạt gạo nuốt vào miệng nó thanh thản, không phải ngửa tay trông chờ hay nhìn sắc mặt của ai...".

1. Phẩm giá của sự tự chủ: Không biến mình thành gánh nặng hay nạn nhân

Trong tâm thức của nhiều người Việt, việc người già phải tiếp tục lao động chân tay ngoài xã hội thường bị gán cho cái nhãn "bất hạnh", "tội nghiệp" hoặc là bằng chứng cho sự thất bại trong việc dạy dỗ con cái. Nhưng nếu gạt bỏ lớp kính định kiến thương hại ấy đi, người ta mới nhìn thấy một vẻ đẹp khác: vẻ đẹp của lòng tự trọng và phẩm giá tự chủ phi thường.

Người già đi trông trẻ thuê, bán vé số, nhặt ve chai hay mở quán nước chè vỉa hè không hẳn vì họ bị đẩy vào bước đường cùng không lối thoát. Rất nhiều người trong số họ chọn làm việc vì họ từ chối biến mình thành một nạn nhân đáng thương, từ chối việc phải quỵ lụy xin xỏ từng đồng bạc chu cấp từ những đứa con đang quay cuồng trong vòng xoáy cơm áo gạo tiền.

Lao động ở tuổi già, khi được thực hiện trong chừng mực thể lực cho phép, mang lại một sức mạnh tinh thần to lớn:

• Giữ trọn lòng tự trọng cá nhân: Tự chi trả tiền thuê nhà, tự mua thuốc, tự mua chiếc áo ấm mới bằng mồ hôi của chính mình giúp người già ngẩng cao đầu bước đi, không cảm thấy mình là gánh nặng ăn bám làm vướng chân con cháu.
• Duy trì nhịp sống sinh học và sự tỉnh táo: Việc thức dậy đúng giờ, chăm sóc một sinh linh bé bỏng, vận động tay chân liên tục giúp xua tan sự trì trệ của tuổi già, giảm nguy cơ suy giảm trí nhớ và đẩy lùi nỗi ám ảnh về bệnh tật.
• Tìm kiếm sự gắn kết xã hội: Thay vì ngồi đối diện với bốn bức tường im lìm trong nỗi cô độc, tiếng cười bi bô của đứa trẻ, sự biết ơn chân thành của đôi vợ chồng công nhân nghèo tạo nên một mối dây liên kết ấm áp giữa người với người giữa chốn đô thị xô bồ.

2. Nỗi niềm bị lãng quên: Lời cảnh tỉnh sâu sắc cho thế hệ con cái

Dù khâm phục phẩm giá và sự kiên cường của những người già tự lập như bà S., chúng ta vẫn không thể trốn tránh một sự thật nhức nhối: Cảm giác bị lãng quên ngay giữa những người ruột thịt của mình.

Nhiều người trẻ ngày nay thường mắc một cái cớ rất dễ dãi: "Cuộc sống khó khăn quá, lo cho con mình còn chưa xong thì làm sao lo chu toàn cho bố mẹ". Họ an tâm rằng bố mẹ ở quê vẫn khỏe, vẫn tự sống được, rồi dần dần đẩy việc quan tâm đấng sinh thành xuống hàng ưu tiên cuối cùng sau các cuộc nhậu, những chuyến du lịch hay các mối quan hệ xã giao.

Nhưng người con không nhận ra rằng:

• Sự im lặng của cha mẹ là sự bao dung, không phải là sự đủ đầy: Cha mẹ không đòi hỏi tiền bạc vì sợ con cái thêm áp lực, chứ không phải vì cha mẹ không cần sự quan tâm. Một câu nói "Mẹ ở nhà vẫn khỏe, con lo làm ăn đi" thường giấu sau lưng những đêm mất ngủ vì khớp sưng tấy hay những bữa cơm rau luộc chấm nước mắm đơn sơ.
• Thời gian của người già không phải là một đường thẳng vô tận: Mỗi năm trôi qua, sức lực của cha mẹ lại vơi đi một phần. Đợi đến lúc con cái "thành đạt", "dư dả" mới quay về phụng dưỡng thì có khi chiếc ghế gỗ trước hiên nhà đã vắng bóng người xưa.
• Sự phụng dưỡng quý giá nhất là sự hiện diện tinh thần: Đôi khi cha mẹ không cần tiền triệu gửi về mỗi tháng. Điều họ khao khát nhất chỉ là một cuộc gọi video nhìn mặt đứa cháu nội, một lời hỏi han xem hôm nay huyết áp mẹ có ổn không, hay một chuyến xe khách ghé về nhà nửa ngày ăn bát canh tập tàng mẹ nấu.

3. Cách ứng xử văn minh và đạo nghĩa với người cao tuổi tự lập

Khi nhìn thấy một người già xung quanh mình vẫn đang nhọc nhằn lao động mưu sinh, cách ứng xử tử tế nhất của xã hội và xóm giềng không phải là buông những lời bàn tán trách móc con cái họ, mà là:

• Tôn trọng công việc và phẩm giá của họ: Hãy đối đãi với họ như một người lao động đáng kính, trả tiền công sòng phẳng, đúng hẹn và kèm theo sự trân trọng. Đừng ban ơn hay dùng thái độ trịch thượng, thương hại kẻ cả.
• Hỗ trợ thầm lặng và tinh tế: Giúp đỡ họ những việc nặng nhọc vượt quá sức lực tuổi già như bưng bê bình nước, sửa lại đường dây điện, thay chiếc bóng đèn hỏng mà không làm tổn thương lòng tự trọng của họ.
• Nhắc nhở con cái bằng sự thấu đáo: Nếu có dịp tiếp xúc với con cái của họ, hãy chia sẻ một cách khách quan về tình trạng sức khỏe thực tế của cha mẹ ở nhà, không phải để chì chiết mà để đánh thức lương tri và trách nhiệm làm con trước khi quá muộn.

Bà S. dắt chiếc xe đạp cọc cạch ra khỏi tiệm, chiếc phích nước mới được chằng cẩn thận sau gác-ba-ga. Đứa nhỏ hai tuổi ngoan ngoãn ngồi trong chiếc ghế mây phía trước, tay cầm chiếc chong chóng nhựa tôi vừa tặng, miệng cười toe toét chỉ trỏ những đám mây trắng trên nền trời xanh ngắt.

Tôi nhìn theo bóng lưng còng của bà khuất dần sau rặng cây ven đường quốc lộ. Đôi bàn tay chai sần của bà cả đời đã nuôi nấng những đứa con lớn khôn, nay lại tiếp tục ấp ôm một mầm sống khác để tự nuôi sống phẩm giá của chính mình. Đời người dẫu có những khúc quanh bị lãng quên, nhưng chỉ cần tâm hồn giữ trọn sự trong sạch và đôi bàn tay không ngừng lao động, con người ta vẫn luôn đứng thẳng kiêu hãnh giữa dòng đời.