Cụ gọi tôi đến để lắp thêm một chiếc đèn cảm ứng tự động bật sáng khi bước chân xuống giường vào ban đêm và kiểm tra lại hệ thống chuông bấm khẩn cấp nối từ đầu giường ngủ ra cổng chính.

Tôi kiểm tra đường dây điện, gắn chiếc đèn cảm ứng hồng ngoại có ánh sáng vàng dịu không gây chói mắt rồi đấu nối chiếc nút bấm chuông không dây cẩn thận. Thử nghiệm xong xuôi, tôi cười bảo cụ:

"Hệ thống nhạy lắm cụ à. Ban đêm cụ trở mình bước chân xuống giường là đèn tự sáng dưới chân, không lo vấp ngã. Có chuyện gì mệt trong người cụ chỉ cần với tay nhấn nút chuông là còi báo động ngoài cổng reo to để lối xóm biết đường sang hỗ trợ ngay."

Cụ V. gật đầu hài lòng, đôi mắt hiền từ sau cặp kính lão sáng lên niềm vui giản dị. Cụ pha một ấm trà búp sen thơm ngát, mời tôi ngồi xuống chiếc bàn gỗ kê bên cửa sổ nhìn ra vườn cây xanh mướt.

Cuốn sổ tay bọc giấy xi măng và bản thiết kế ngày ra đi

Trong lúc uống trà, cụ V. với tay mở chiếc ngăn kéo bàn làm việc bằng gỗ gụ, lấy ra một cuốn sổ tay khổ nhỏ được bọc bìa bằng giấy xi măng màu nâu rất cẩn thận, bốn góc dán băng dính chắc chắn. Cụ lật từng trang giấy kẻ ngang đã ngả màu ố vàng, đưa cho tôi xem với nụ cười nhẹ nhõm lạ kỳ:

"Chú thợ làm điện nước khéo tay lại hay chuyện, bác cho chú xem cái này. Đây là toàn bộ gia tài và kế hoạch của đời bác trước khi về với tổ tiên đó."

Tôi tò mò ngó vào. Trang đầu tiên là danh sách kê khai tài sản rõ ràng: Ngôi nhà cấp bốn này chia đều cho hai đứa con, cuốn sổ tiết kiệm dưỡng già còn bao nhiêu tiền, mật khẩu thẻ ngân hàng là gì, vị trí cất chiếc chìa khóa két sắt ở ngăn tủ nào, tất cả đều có công chứng xác nhận đàng hoàng từ ba năm trước để tránh cảnh anh em ruột thịt bất hòa tranh giành tài sản sau này.

Nhưng điều khiến tôi rúng động nhất là những trang viết tay phía sau. Cụ V. ghi chép tỉ mỉ từng chi tiết cho ngày hậu sự của chính mình:

Trang thứ hai là danh sách số điện thoại của mười hai người bạn già thân thiết nhất thời chiến trường và cơ quan cũ mà cụ dặn con cháu "khi nào bác trút hơi thở cuối cùng hãy gọi điện báo tin nhẹ nhàng, đừng gọi khi đang cấp cứu làm người già hoảng loạn".

Trang thứ ba là bức tâm thư dặn dò việc tang lễ: Cụ yêu cầu khâm liệm đơn giản, cấm tuyệt đối không được thuê kèn trống tây tàu inh ỏi suốt đêm làm ảnh hưởng giấc ngủ của bà con lối xóm, không được rải vàng mã tiền thật ra đường làm bẩn môi trường, và đặc biệt là tuyệt đối không nhận phong bì phúng điếu của bất kỳ ai. Cụ dặn hỏa táng rồi mang tro cốt rải xuống cửa biển Thuận Phước để hòa vào đại dương bao la.

Cụ còn tự tay chọn sẵn một tấm ảnh chân dung chụp năm bảy mươi tuổi, lúc cụ đang cười tươi rạng rỡ bên giàn hoa giấy, ép plastic cẩn thận để làm ảnh thờ.

Tôi nhìn cuốn sổ tay mà tay run run, sống mũi cay xè, buột miệng hỏi:

"Cụ ơi, cụ còn minh mẫn, mạnh khỏe, đi đứng dẻo dai thế này, sao cụ lại ngồi tỉ mỉ chuẩn bị trước những chuyện tang tóc, hậu sự nghe xót xa quá rứa cụ?"

Cụ V. bật cười thành tiếng, một nụ cười sảng khoái, đĩnh đạc và thanh thản vô cùng:

"Chú thợ trẻ à, sao chú lại nghĩ chuẩn bị cho ngày ra đi là chuyện xót xa, xui xẻo? Sinh lão bệnh tử là quy luật tự nhiên của đất trời, có ai sống mãi được đâu. Một người đi du lịch xa còn phải chuẩn bị hành lý, vé tàu, khách sạn trước cả tháng trời; huống chi chuyến đi cuối cùng của một kiếp người, sao lại để đến lúc nhắm mắt xuôi tay trong sự hoảng loạn, bối rối rồi để lại gánh nặng tranh chấp cho con cháu?"

Cụ nhấp một ngụm trà sen, chậm rãi nói:

"Người già ở đời sợ nhất hai thứ: Một là sợ chết, hai là sợ bị bỏ rơi nên thành ra khó tính, hay hờn dỗi và biến mình thành gánh nặng tinh thần cho con cái. Khi bác đã chủ động thu xếp mọi thứ chu toàn, giấy trắng mực đen rõ ràng, bác không còn sợ hãi bất cứ điều gì nữa. Chuẩn bị đĩnh đạc cho ngày ra đi, thì mỗi sáng mai mở mắt thức dậy, thấy mình còn thở được, còn ngắm được giàn hoa giấy nở hoa, bác thấy một ngày sống của mình nhẹ nhõm và tự do như một chuyến dạo chơi rứa đó chú."

Sự thức tỉnh của người U40 trước nỗi sợ vô hình

Ngồi nghe cụ V. nói từng lời nhẹ tựa lông hồng, tôi thấy mình như bừng tỉnh khỏi một cơn mê muội.

Ở cái tuổi gần bốn mươi này, tôi và rất nhiều người cùng trang lứa luôn mang trong mình một nỗi sợ hãi mơ hồ về bệnh tật và cái chết. Người ta kiêng kỵ nhắc đến chuyện hậu sự, coi việc chuẩn bị di chúc hay bàn chuyện ra đi là điềm gở, là xúi quẩy.

Nhưng chính sự trốn tránh đó lại là nguồn cơn của biết bao nhiêu bi kịch gia đình mà tôi từng chứng kiến ngoài đời thực: Cha mẹ già đột ngột ngã bệnh qua đời không kịp để lại lời trăn trối, con cái trong nhà lao vào xâu xé, tranh giành từng mét đất, kiện tụng nhau ra tòa làm tan nát tình máu mủ ruột rà. Rồi những đám ma linh đình kèn trống suốt ba ngày đêm, con cháu thuê phường bát âm than khóc thảm thiết cốt để làm màu cho thiên hạ xem, trong khi lúc cha mẹ còn sống thì chẳng ai đoái hoài chăm sóc một bữa cơm ấm nóng.

Sự kiêng kỵ giả tạo của người đời thực chất chỉ là chiếc mặt nạ che đậy nỗi sợ hãi cái chết và sự thiếu trách nhiệm đối với cuộc đời của chính mình.

Nhìn cụ V. tám mươi mốt tuổi an nhiên ngồi uống trà bên giàn hoa giấy, tôi nhận ra đỉnh cao của sự tự chủ không phải là khi trẻ kiếm được bao nhiêu tiền tài danh vọng, mà là khi về già vẫn giữ trọn được phẩm giá và lòng tự trọng của một con người độc lập. Cụ không dùng tuổi già để đòi hỏi con cái phải báo hiếu mù quáng, không biến mình thành chiếc gông cùm trói buộc tự do của thế hệ sau. Bằng sự chu toàn và đĩnh đạc của mình, cụ đã biến sự kết thúc của một đời người thành một khúc vĩ thanh thanh thản, đẹp đẽ và tràn ngập lòng nhân ái.

Chuyến dạo chơi thong dong giữa cõi nhân gian

Lắp đặt xong xuôi, tôi chào cụ V. ra về. Cụ tiễn tôi ra tận cổng, với tay hái cho tôi một chùm ổi chín thơm lừng trong vườn nhét vào túi áo khoác, dặn tôi đi đứng cẩn thận giữa phố xá đông đúc.

Tôi quay đầu nhìn lại, thấy cụ già tám mươi mốt tuổi đang cầm chiếc bình tưới nhỏ tưới từng giọt nước mát lành cho giàn hoa giấy rực rỡ dưới nắng mai. Dáng cụ thanh thoát, khoan thai và nhẹ tênh giữa đất trời.

Cuộc đời này, ai rồi cũng phải bước lên chuyến tàu cuối cùng để rời khỏi cõi tạm. Người sống trong sợ hãi và vương vấn sẽ thấy chuyến đi đó là một vực thẳm đen tối đầy bi kịch; nhưng người biết chuẩn bị chu toàn bằng lòng tự trọng và sự tỉnh thức sẽ thấy đó chỉ là một sự chuyển tiếp nhẹ nhàng của tự nhiên.

Sống một đời đàng hoàng, tử tế, không để lại nợ nần cho người khác và đĩnh đạc đón nhận quy luật sinh tử, đó mới là cảnh giới cao nhất của một kiếp nhân sinh tự do và tự tại.